Doodernstig grappig

Wie een rouwbrief in de brievenbus vindt, weet wat er aan de hand is: een overlijden, een begrafenis, een familie in rouw. De rouwbrief is een van de meest herkenbare gedrukte documenten uit het dagelijkse leven. Vormgeving, taalgebruik en rouwrand spreken onmiddellijk. Precies die herkenbaarheid heeft het document ook tot een dankbaar instrument gemaakt voor een heel ander doel. Vanaf de negentiende eeuw duiken in de regio’s waar rouwbrieven als onderdeel van het begrafenisritueel gekend ook humoristische varianten op die de vertrouwde vorm van de doodsaankondiging gebruiken om iets heel anders te melden: het einde van de militaire dienstplicht, een (nakende) verkiezingsnederlaag, de dood van een dictator of een opmerkelijk maatschappelijk gegeven. De lezer wordt bij de eerste aanblik op het verkeerde been gezet, maar ziet bij meer aandachtige lectuur dat het om een persiflage gaat. Dat is precies de bedoeling: humor werkt best bij verrassing.

Deze bijdrage gaat dieper in op het verschijnsel van de humoristische rouwbrief. Er is aandacht voor vormgeving, taalgebruik en illustraties maar ook voor productie, verspreiding en bewaring. Vervolgens komen diverse contexten van gebruik aan bod, van militaire afzwaaibrieven en schoolse tradities over politieke pamfletten tot document voor protest en herdenking. De context is er één van verandering en van afscheid, een situatie waarin het verlies of de nieuwe situatie met humor wordt aangepakt. De bijdrage focust op (Nederlandstalige en Franstalige) brieven uit België maar eindigt met een korte vergelijkende blik op de situatie in twee omliggende landen. [1]

In de loop van de negentiende eeuw groeit ook in België het gebruik om het overlijden van een persoon mee te delen via een rouwbrief of doodsbrief. Het verschijnsel van een dergelijke aankondiging is al gekend in de zeventiende eeuw, maar de hoge drukkosten beperken het aanvankelijk tot rijkere families. Dankzij de vooruitgang van de druktechnologie daalt de productieprijs, met een verdere democratisering van het gebruik als gevolg. [2]

Aanvankelijk is de informatie op rouwbrieven weinig uniform. Naarmate het aantal rouwaankondigingen toeneemt, neemt ook de gelijkenis in opbouw toe. Vaste gegevens zijn: naam en voornaam van de overledene, geboorte- en overlijdensdatum, plaats van overlijden, hoedanigheden en eretitels, en een hiërarchisch geordende familieopsomming. In de rand – boven of onder – is soms een inspirerende spreuk of een korte bijbelse tekst opgenomen. Verder bevat het document praktische informatie over de afscheidsplechtigheid en het rouwadres, eventueel aangevuld met een kleine illustratie. [3]

Doorheen de jaren uniformiseert de vormgeving. Het gebruikelijke formaat is circa 20 bij 24 à 25 centimeter. De naam van de overledene staat in groter, vetter of afwijkend lettertype, zodat die bij het openen van de brief meteen in het oog springt. Heel kenmerkend is de zwarte rand. Bepaalde vormelijke aspecten wijzigen wel door de tijd en naar persoonlijke voorkeur: het formaat (platliggend of staand), de kleur en de dikte van de omlijning (zwart, maar in bepaalde periodes ook paars, groen of grijs). In de eenentwintigste eeuw krijgt de rouwbrief een modernere, meer individuele vormgeving.

Precies die herkenbaarheid door inhoud en vormgeving maakt de rouwbrief tot een dankbaar gegeven voor een spottend pamflet. De lezer wordt bij de eerste aanblik op het verkeerde been gezet. Aandachtige lectuur maakt duidelijk dat de vlag de lading niet dekt. Het gebruik van dergelijke ‘valse’ of ‘humoristische’ rouwbrieven manifesteerde zich voor het eerst opvallend in verkiezingscampagnes van de negentiende eeuw. Later werd het een klassiek gebruik bij de demobilisatie (‘demob’) of ‘afzwaai’ van militaire dienstplichtigen.

De verklaring voor het gebruik van een dergelijk document is niet ver te zoeken. De rouwbrief kondigt het einde van een leven aan. Op dezelfde manier wendden de opstellers van humoristische rouwbrieven het drukwerk aan om een einde of een overgang te markeren: een veranderde politieke meerderheid, het einde van de dienstplicht, de opheffing van een gemeente. Gelijkaardige brieven doken ook op bij andere overgangsmomenten (‘rites de passage’) zoals het afsluiten van de schooltijd of het einde van een oorlog. Maar ook de sluiting van een café of jeugdclub kon aanleiding geven tot een humoristische rouwbrief.

Het taalgebruik van de humoristische rouwbrieven heeft een eigen karakter. Humoristische taal is verhullend en in een deel van de gevallen (bij soldaten- en schoolbrieven) te beschouwen als een ‘sociolect’: het is vooral of zelfs uitsluitend begrijpelijk voor wie tot de betrokken groep behoort. [4] De brieven van afzwaaiende soldaten weerspiegelen het leven binnen en buiten de kazerne, een gesloten wereld met eigen gewoontes en eigen taalgebruik. Voor België geldt bovendien een sterke invloed van het Frans op de soldatentaal. Een voorbeeld uit het interbellum toont hoe de familieopsomming is doorspekt met verwijzingen naar militaire gebruiken en leefgewoonten zoals kleding, voeding, slaapgewoonten:

"O Ranselus! Kanonus! Cachotus! Wees indachtig de klas van 1929 van het 1ste regiment van Artillerie en geheel hare Familie; Mijnheer Leon Depactage, en zijn echtgenoot, geboren Adelina Inspection, en hun kind Agatha Opservation; Madame Celina Nettoyage, en hare kinderen Marie Capote, Jan Tunique en Joseph Lakenbroek; Mijnheer August Strooizak, en zijne echtgenoote Rosalie Matra, en hunne kinderen Vital Hoofdkussen, Colette Couverture en Anna Eeddelaken […] laten met droefheid weten het pijnlijk verlies dat zij komen te ondergaan in den persoon van […]." [5]

In het taalgebruik van de soldatenbrieven zitten ook talrijke verwijzingen naar de rooms-katholieke begrafenisliturgie. De teksten die bij begrafenissen werden gebruikt waren breed gekend en leenden zich gemakkelijk tot persiflage. Op de ommezijde van de militaire rouwbrieven zijn teksten terug te vinden die geïnspireerd zijn op rooms-katholieke gebeden als het Onze Vader, het Weesgegroet, de Tien Geboden en de Akte van Hoop:

"Weesgegroet luitenanten, vol van verwensingen, de soldaten zijn tegen u, verdoemd zijt gij boven alle anciens, en niemand zij met u, Heilige luitenanten wees uw daden indachtig, want eens komt de dag dat de sterren uit de hemel zullen vallen, Controleurs der wachten, verdoemd zijt gij nu en in 't uur van ons afzwaaien, Amen."

De eretitels die de ‘overledene’ in deze context krijgt toebedeeld, vormen eveneens een treffend onderdeel van het genre. Zij variëren met de context: een afzwaaiende soldaat draagt titels als ‘ridder in de orde der grote schuiten en lege flessen, lid van de nijveraars der vercotagekelder, eremaarschalk van Omtrek Blok, Piket en Kamerwacht’.

In andere contexten (politiek, protest, gemeentefusie) is het taalgebruik minder gesloten. De humoristische rouwbrief wil prikkelen en een breed publiek via humor sensibiliseren. Het vervormen van namen en woorden en het impliciet verwijzen naar actuele toestanden zijn eigen aan dit genre. Maar net zoals bij cartoons begrijpen tijdgenoten over het algemeen wel de gebruikte codes, allusies en impliciete gebruiken. Afstand in tijd en veranderende context maken het daarentegen tientallen jaren later moeilijk of onmogelijk om alle dubbele bodems te vatten. Dat maakt dat de juiste interpretatie jaren na publicatie niet altijd eenvoudig is. Gelukkig hebben tijdgenoten bewaarde documenten soms van verduidelijkende aantekeningen voorzien. Het is een hulp van onschatbare waarde. Bijkomend contextueel onderzoek is dan nodig en biedt meestal wel een oplossing. [6]

Humor is niet altijd netjes. Ook het taalgebruik in dit genre overschrijdt soms de grens van het fatsoen. Een pamflet dat na de Tweede Wereldoorlog verscheen, gaf bijvoorbeeld alle ruimte aan de opgekropte woede na bijna vijf jaar bezetting: “De beeste is dood!!! De beeste is dood!!! De beeste is dood!!! Adolf I en den laatsten Boek mijn kamf hoofdstuk VII vers 19.” [7] De stap naar racistisch taalgebruik is niet ver weg. Zo wordt een Afrikaanse voetballer in een sportgerelateerde rouwbrief (cf. infra) omschreven als “eenzame zwarte parel, onzichtbaar in het donker én op een voetbalveld”.

Een klassieke rouwbrief kan een gestileerde of religieus geïnspireerde illustratie bevatten: een kruis, een religieus ornament of een versierde beginletter. Sommige humoristische rouwbrieven nemen die subtiele toets over; andere voegen een uitgesproken humoristische tekening toe. Bij afzwaaibrieven is een afbeelding van een militair object gebruikelijk. Bij politieke rouwbrieven is een cartooneske afbeelding gebruikelijk. Uitzonderlijk is een rouwbriefpamflet over de Duitse keizer Wilhelm II, met een grote spotprent die de toon van de tekst visueel versterkt.

De lezer kreeg de humoristische rouwbrief doorgaans gratis bezorgd. Of het nu ging om een verkiezingspamflet, een protestbrief of een feestuitnodiging: de kosten werden gedragen door de initiatiefnemer. Een interessante uitzondering op die regel vormt de situatie in Frankrijk. Enkele decennialang was de humoristische rouwbrief er een bron van inkomsten voor producenten van goedkoop drukwerk. In Parijs verkochten straatventers (de zogenaamde camelots) brochures, liederen, postkaarten en humoristische rouwbrieven. De Parijse uitgever Léon (Napoléon) Hayard en zijn opvolgers maakten naam met de productie van dit grappige goedkope drukwerk en bouwden een gespecialiseerd fonds op. [8]

Ook bij de humoristische soldatenbrieven was sprake van een verdienmodel. Naast lokale drukkers waren er bedrijven die zich in de productie van dergelijke documenten specialiseerden. De drukkerij J. Simoens-Ellaert in de Rozelaarsstraat te Brussel verspreidde onder de dienstplichtigen een voorgedrukt bestelformulier met als titel ‘Doodsbrieven gedrukt met uw naam’. De klant kon via de kaart de bestelling met voorstel van tekst doorgeven, met daarbij de waarschuwing ‘maar fatsoenlijk’. De drukkerij zag dit drukwerk als een commercieel product en prees op die wijze haar waren aan: “Kunstzinnige uitvoering. Nieuwe teksten. Grap-herinnering.” De prijsopgave liep van 90 frank voor 10 brieven tot 7 frank per stuk voor 100 exemplaren, met een minimumafname van 10 brieven. Omslagen kostten 1 frank per stuk en de bestelling werd kosteloos verzonden naar België of Duitsland. [9]

Op de humoristische rouwbrieven is in de meeste gevallen een verantwoordelijke uitgever terug te vinden. Dit is normaal gezien de naam van de drukker of diegene van wie het stuk uitging. Maar ook die vermelding kan misleidend zijn. Een rouwbrief die de Duitse keizer Wilhelm II hekelt, vermeldt als uitgever ‘Entente & Co, Entrepreneurs de funérailles, aux prix les plus modérés, rue du Front, n° U5’. Het is duidelijk een fictieve naam die deel uitmaakt van het satirische spel. Gelijkaardig is de vermelding op een humoristische rouwbrief voor Adolf Hitler met als uitgever ‘Drukkerij Poep von Standaert St.-Kruis’. Het is een verwijzing naar de (bij)naam van een collaborerend figuur uit het dorp waar de brief circuleert en refereert ook aan de plaats waar een interneringscentrum voor collaborateurs is gevestigd (St.-Kruis-Brugge). Dit illustreert dat humor in zelfs de kleinste details verborgen zit.

De productiemiddelen bepaalden mee de kwaliteit en het karakter van de stukken. De negentiende-eeuwse brieven werden op klassieke wijze gedrukt. Een vakman verzorgde het zetwerk op dezelfde manier als voor een ‘echte’ rouwaankondiging, en de kwaliteit was navenant hoog. Naarmate nieuwe hulpmiddelen beschikbaar kwamen, verdween de rol van de professional. Met een klassieke en later elektrische typemachine konden dergelijke brieven ook zonder drukker worden opgesteld. Niet langer de vormgeving maar vooral de formulering zorgde voor de onmiddellijke herkenning waarop de parodie inspeelde.

Vanaf de jaren negentig van de twintigste eeuw deed de personal computer met tekstverwerkingsprogramma zijn intrede. Dankzij een ruim aanbod aan digitale lettertypen en grafische instrumenten kon een overtuigender resultaat worden behaald. De opkomst van meer geavanceerde opmaakprogramma’s democratiseerde de productie verder: iedereen die dat wilde kon voortaan een dergelijk document produceren en afdrukken op slechts enkele exemplaren. Daarmee nam het efemere karakter van de humoristische rouwbrief alleen maar toe. In een volgende fase bestaan de stukken enkel nog in digitale vorm, zonder papieren versie. Het digitale bestand wordt wel gedeeld, maar enkel met een flinke dosis geluk en toeval belandt het in een collectie. Het vraagt een volgehouden inspanning en alertheid om ook voor de toekomst dergelijke stukken te bewaren.

Dit stelt de vraag naar de bewaring en vindplaatsen van deze stukken. De humoristische rouwbrieven zijn terug te vinden in archieven, bibliotheken en musea, maar ze liggen er niet zomaar voor het grijpen. De documenten zijn in veel gevallen beland in een restrubriek van een inventaris, zitten verscholen in collecties verkiezingspamfletten of bij de zogenaamde efemera. Omdat er verwantschap (of combinatie) is met complaintes, canards en andere vormen van humoristische pamfletten, zijn ze soms ook in die collecties terug te vinden. Dankzij digitalisering op stukniveau door bewaarinstellingen is de zoektocht intussen iets eenvoudiger geworden.

Een andere interessante vindplaats zijn particuliere verzamelingen van historische verenigingen of personen. Collecties die zich richten op lokale geschiedenis of specifieke thema’s (wielersport, oorlog) kunnen dergelijke brieven bevatten. Gezien het afgeschermde karakter van private collecties komen de documenten pas aan de oppervlakte wanneer zo'n verzameling geheel of gedeeltelijk wordt verkocht. Aanvullend wijzen ook secundaire bronnen de weg: krantenartikels, boeken of brochures die dergelijke documenten vermelden, tekstueel overnemen of parafraseren, vormen een aanknopingspunt om naar het originele stuk op zoek te gaan. In die zin vormt deze bijdrage een appel om deze stukken aan de oppervlakte te brengen.

Zoals eerder aangegeven zijn humoristische rouwbrieven in tal van verschillende contexten terug te vinden. In wat volgt zijn een aantal grote categorieën aangegeven. Dit is uiteraard een constructie om orde in de chaos te scheppen. Er is gekozen voor een indeling rond rituele overgangen (dienstplicht, schooltijd), politiek (verkiezingen, politieke strijd, gemeentefusies), oorlog, protest en vrije tijd.

Militaire rouwbrieven

Verreweg de meest verspreide vorm van humoristische rouwbrief is de ‘afzwaaibrief’. Bijna de gehele twintigste eeuw gold in België de militaire dienstplicht. In 1993 voerde de minister van defensie een opschorting in (geen afschaffing: de dienstplicht kan in principe op vrij eenvoudige wijze worden heringevoerd). Honderdduizenden Belgische burgers hebben een legerdienst vervuld. Zelfs wanneer slechts een kleine fractie van de dienstplichtigen een humoristische rouwbrief liet drukken voor de ‘afzwaai’ en die naar enkele tientallen kennissen stuurde, verklaart dat waarom er van dit type brieven beduidend meer zijn bewaard. De militaire humoristische rouwbrief voldoet aan de eerder omschreven vormelijke en inhoudelijke vereisten. De stijl is niet enkel ironisch maar soms ook sarcastisch, wat mede een gevolg is van het feit dat niet alle dienstplichtigen overtuigd waren van de zin van hun verplichte inzet.

De humoristische afzwaaibrief sluit wellicht aan bij een gelijkaardig gebruik in Frankrijk. Daar vierden de dienstplichtigen de laatste honderd dagen van de dienstplicht, de zogenaamde Père Cent. In het Franse leger bestond dat gebruik al in de negentiende eeuw. De humoristische brief was de uitnodiging voor de ceremonie bij die gelegenheid, waarbij de dienstplichtigen zich verkleedden en een symbolische onthoofding van de Père Cent ensceneerden. Het gebruik zette zich later over naar scholieren die hun laatste honderd schooldagen vierden.

In België gold het gebruik van de honderd dagen minder in het leger en was het einde van de termijn het vreugdemoment. Het symbolische vertoon bij de afzwaai van de Belgische dienstplichtigen bestond vooral in een afscheidsfeest in het stamcafé, voor vrienden, familie en kennissen. De brief diende als uitnodiging en was zoals eerder aangegeven in een heel eigen jargon opgesteld. De achterzijde van de militaire rouwbrieven bevat in veel gevallen nog een aantal andere humoristische teksten: “Ja, zo gaan wij weg! De lijkwagen zal tot aan de statie begeleid worden door zwervende mannequins. Gebroken armen en benen worden bij de heropening in herstelling gegeven. Jonge dochters, spaar uw kussen want de anciens zullen ze wel lussen. Een minuut stilte zal gehouden worden aan de voornaamste kroegen en iedere afwezige zal gestraft worden met het betalen van vijf pinten (volle). De MP's zullen het verkeer regelen op trotinetten. Alle kaalhoofdigen worden verzocht zich op te stellen op de hoeken van de straten, teneinde de verkeerslichten te verzekeren en te vervangen.” [10]

Schoolse rouwbrieven

Net zoals het leger is de school een vrij gesloten gemeenschap, een microsamenleving met eigen orde, tucht en hiërarchie. Op zekere dag komt het afscheid van de school: een belangrijk hoofdstuk in het leven wordt afgesloten. Daarbij horen verschillende rituelen (een honderddagenfeest, fuif, feestelijke zitting, …) en soms ook een humoristische rouwbrief. Deze brieven van de laatstejaars bevatten de namen van de leerlingen met bijnaam, uitspraak of karakteristiek kenmerk. Het onderwijzend korps wordt op dezelfde manier voorgesteld: een leraar lichamelijke opvoeding krijgt de titel van ‘gewichteffer, licentiaat in de lichamelijke opvoeding', een wiskundeleraar heet ‘licentiaat in de Wis en Natte kunden en nog een sjikske.’ Ook de zogenaamde eretitels zijn soms raak: ‘vereremerkt in de orde van de afgebrande plastron’.

Het gevolg is dat dit soort brieven in veel gevallen even gesloten is voor de buitenstander als de militaire variant. Enkel de betrokkenen begrijpen de verwijzingen volledig. In een aantal scholen behoorde de humoristische rouwbrief tot het vaste repertoire van de afscheidstraditie. Citaten uit de bewaard gebleven brieven laten zien hoe de humor varieerde: ‘Lid van de vereniging der bic-knabbelaars’, ‘De gregoriaanse missen zullen gezongen worden in alle herbergen’, ‘Bloemen en kransen maken ze zelf wel’, en het laconieke besluit ‘BIERO GRATIAS’. Een meer literair getinte brief liet de leerlingen aan het woord: ‘De dierbare overledenen hebben vele beproevingen doorstaan, vooral de laatste weken, maar telkens beten zij op hun broekzak of maakten zij een vuist in hun tanden. Beminde opvoeders, gij waart zo teder en zo goed. 't Is triestig als men scheiden moet. Wijsheid der wijsheden: alles is ijdelheid. BYE BYE!’. [11]

4.2 Politiek en maatschappelijk protest

Verkiezingspamfletten

De rouwbrieven met een politieke lading duiken op in nationale en plaatselijke verkiezingsperiodes. De eerste politieke humoristische rouwbrieven zijn terug te vinden in de periode 1860-1870. In Antwerpen is het een vast gebruik in iedere campagne en zijn er een aantal interessante voorbeelden terug te vinden. Op basis van het intussen samengesteld corpus kan worden vastgesteld dat de brieven voornamelijk opduiken bij nationale verkiezingen waar veel op het spel staat. Voor België is dat het geval voor de wetgevende verkiezingen van 1878 (strijd tussen katholieken en liberalen), 1912 (antikatholiek kartel), 1936 (opkomst van extremistische partijen), 1946 (eerste naoorlogse verkiezingen), 1961 (geladen sfeer ten gevolge van de Eenheidswet), 1978 (communautaire spanningen na het Egmontpact) en 1991 (doorbraak van het extreemrechtse Vlaams Blok).

Op nationaal vlak zijn voor de wetgevende verkiezingen van 2 juni 1912 de meeste exemplaren bewaard. Deze verkiezingen kenden een bijzonder voorspel met de gemeenteraadsverkiezingen van 15 oktober 1911. De katholieke regering Schollaert was enkele maanden voordien gevallen over het thema van de zogenaamde ‘schoolbonnen’. De liberale en katholieke tegenstanders buitten deze opportuniteit maar al te graag uit. Het onderwerp kwam aan bod in enkele humoristische rouwbrieven. Een Franstalig pamflet meldt het overlijden van 'Monsieur Lebon Scolaire’. Een argeloze lezer zou zomaar op zoek kunnen gaan naar ‘monsieur Scolaire’: het is een goede vondst. De brief somt de politieke hoofdrolspelers op maar heeft het ook over “les 6217 Religieuses et Religieux de l’Enseignement libre, qui forment les Consacrés Bataillons de Nièces et Neveux adoptés et adoptables”. [12]

Gesterkt door succesvolle kartelvorming bij de lokale verkiezingen van 1911 waren socialisten en liberalen ervan overtuigd dat ze samen de katholieke meerderheid (ongewijzigd sedert 1884) konden breken. Het resultaat viel echter tegen. Kiezers toonden schroom om de socialisten mee aan het roer te zetten. De katholieke overwinnaars hielden zich niet in: zij kondigden niet enkel de nederlaag van het kartel aan, maar ook zijn dood. Er verschenen enkele humoristische rouwbrieven die het kartel in scherpe spottende bewoordingen niet spaarden: “De begrafenis zal plaats hebben op de door ‘Het Vrije Woord’ aangestelde datum en uur. ‘Het Vrije Woord’ zal te dier omstandigheid met eene bijzondere uitgave verschijnen.

LAATSTE SCHIKKINGEN: Eene eerewacht, samengesteld uit de bijzondere korpsen der Antwerpsche burgerwacht, zal den stoet vergezellen. Voor deze omstandigheid zullen hunne wapens met blauwe en roode korenbloemen versierd zijn, terwijl zij als treurmarsch het ‘Ongediert der Papen’ en het ‘A bas la calotte’ zullen aanheffen.

Om aan ieder deftig burger de gelegenheid te laten deze plechtigheid bij te wonen, zal eene bijzondere groote politiemacht hen onpartijdig beschermen tegen de bedronken bonotten en andere apachachtige schepsels welke den stoet zullen vergezellen.

Op den doorgang van den stoet is het niet noodig zijne huizen te versieren. Liberale jonge wachten met emers blauwe verf en borstels gewapend, zullen al hunne talenten doen gelden om de gevels van de huizen te verfraaien. Alleen wordt men verzocht, boonen op den doortocht te strooien.

In vooruitzicht en als reklaammiddel eener nieuwe entreprise (blauwsel fabriek) heeft baron Thijs duizenden kilos blauwsel in pakjes laten doen om andersdenkenden in het aangezicht te werpen.

Men wordt verzocht noch bloemen noch kronen te zenden (Marc Grégoire)

HUN MISBAKKEN KIND RUSTE ONTEVREDEN

ABOLLO CINEMA, Aannemer van Geuzenfreterijartikelen, Boonenstraat, nummer BUIS.” [13]

Op 11 april 1937 dan weer vonden tussentijdse verkiezingen plaats in Brussel. Die gingen niet onopgemerkt voorbij. Rex, de extremistische partij die bij de verkiezingen van 24 mei 1936 een grote overwinning had behaald, kreeg hevige tegenwind van nagenoeg alle andere partijen (met uitzondering van het Vlaams-nationale VNV). De campagne verliep bijzonder hevig. Kardinaal Van Roey deed zelfs een publieke oproep om niet op Rex te stemmen. In die context verscheen ook een humoristische rouwbrief die het overlijden aankondigt van de Rex-leider Leon (Lion voor de gelegenheid) Degrelle. De familieopsomming laat aan duidelijkheid niets te wensen over. De opsteller maakt duidelijk allusies op de reeds dan heersende Duitsgezindheid van Degrelle en de verbondenheid met gelijkgezinde organisaties: “Monsieur Lion Degrelle, Monsieur Adolf Hitler, né Joséphine De Weyst et sa fille Zwijnhond; Monsieur Mussolini, son épouse Macaroni et ses enfants Choucroutes; Monsieur Gustave De Clercq, son épouse carbonade flamande et ses enfants Fromage de Bruxelles.” [14] Let ook op het gebruik van stereotypen, verbonden met de culinaire traditie: macaroni (Italianen), zuurkool (Duitsers), stoverij (Vlamingen), kaas (Fransen).

Ook de eerste naoorlogse verkiezingen (17 februari 1946) verliepen bijzonder geanimeerd. In de Oost-Vlaamse stad Eeklo verscheen een pamflet in de vorm van een humoristische rouwbrief. De vooroorlogse katholieke partij werd naar het graf gedragen maar had toch nog het geluk het leven te schenken aan “een kind met twee hoofden”. Bij deze verkiezingen konden de kiezers inderdaad terecht bij twee lijsten die de katholieke erfenis opeisten: de CVP/PSC en de BDU/UBD. De opsteller liet ook niet na om de manier te hekelen waarop zij de voormalige collaborateurs uit Vlaamsgezinde hoek onder haar vleugels nam. Het was een thema dat ook op andere plaatsen in de campagne werd gehekeld. [15]

De verkiezingscampagne voor de nationale verkiezingen van 26 maart 1961 stond dan weer in het teken van de Eenheidswet van de regering-Eyskens. Met een reeks gerichte maar ingrijpende maatregelen trachtte de katholiek-liberale regering de moeilijke economische situatie te keren. De socialistische oppositie, gesteund door de vakbonden, verzette zich hevig. Stakingsacties en betogingen eisten doden. Ook dit conflict liet sporen na in de vorm van een humoristische rouwbrief. Die deelde het overlijden mee van Dame Belgique, het einde van België dus. Het Franstalige pamflet ging uit van een kleinere protestpartij. Alle kopstukken van de traditionele partijen kregen ervan langs en werden bedacht met een spottende bijnaam: van de socialist Assillle Van Acker (‘son homme çarbon’) over de liberaal Roger Motz (‘le père de ses filles de joie’) tot de christendemocraat Gaston Eyskens (‘le père de la Loi Unique’). [16]

Bij de verkiezingen van 1977 dan weer behaalden de christendemocraten een overwinning. Premier Leo Tindemans vormde een bredere coalitie en het Egmontakkoord van 24 mei 1977 zette de communautaire hervormingen in gang, wat meteen hevige discussies lokte, zeker over het statuut van het tweetalige Brussel. Op een rouwbrief uit deze periode wordt Brussel ten grave gedragen, na het tragisch formatieberaad op 24 mei 1977. [17]

De verkiezingen van 24 november 1991 leidden tot de doorbraak van de rechtsextremistische partij Vlaams Blok. Die overwinning kwam er na jaren van moeilijk bestuur. Nadat premier Wilfried Martens in de jaren tachtig negen regeringen had geleid, drong verandering zich op. Een bewaarde rouwbrief geeft het palmares van Martens’ beleid op geheel eigen wijze mee en is op die manier een interessant tijdsdocument. [18] Dat is overigens ook zeker de waarde van deze politieke humoristische rouwbrieven. De stukken zijn ook in lokale campagnes terug te vinden. Op lokaal politiek vlak duiken de brieven ook op buiten verkiezingstijd, naar aanleiding van controversiële beslissingen door het bestuur of bij een nakende fusie. Vooral die laatste invalshoek verdient aparte aandacht.

Gemeentefusies

Vanaf de jaren zeventig vonden in België talrijke gemeentefusies plaats. Kleinere entiteiten werden opgeslorpt door grotere gehelen, soms vrijwillig maar vaker op initiatief van een hogere overheid. Niet iedereen toonde zich tevreden. Bewoners van kleine dorpen vreesden verlies van identiteit en stonden weigerachtig tegenover de praktische nadelen, zoals de grotere afstand tot lokale dienstverlening. Voor velen was het werkelijk een afscheid, en de humoristische rouwbrief lag als uitingsvorm voor de hand. Er zijn rond dit thema behoorlijk wat documenten bewaard gebleven, meestal met een eerder bitter ondertoon.

De fusie van het West-Vlaamse Gijverinkhove in 1970 bracht een exemplarisch document voort: “Het heeft de Heer Minister van Binnenlandse Zaken behaagd tot zich te roepen de ziel van zijn trouwe dienares de gemeente GIJVERINKHOVE. Ontstaan omstreeks de jaren 1200 en overleden na een korte doch pijnlijke fusionele ziekte, de 31 december 1970.” De gemeente draagt eretitels als ‘Lid van de Westvlaamse Elektriciteitsmaatschappij’, ‘Vereremerkt met het Groot Lint Nooit geen Schuld’ en ‘Gedekoreerd met de Orde Steeds Paraat’. De kinderen zijn de burgemeester en schepenen, de dienstboden de gemeentesecretaris en veldwachter, de ‘suikeronkels’ de leden van het COO (Commissie Openbare Onderstand), de kerkfabriek en de feestcommissie. De klassieke bloemen-en-kransenformule wordt omgebogen tot ‘Noch Bloemen, Noch Kronen. Enkel Cognac en Bier.’ [19]

Bij de grote fusiegolf van 1976 zijn eveneens interessante exemplaren te vinden. Het West-Vlaamse Beselare neemt afscheid van zijn zelfstandigheid ‘Gesterkt door de fusie-gerechten en de ministeriële zegen’ en speelt slim in op zijn postcode als identiteitsmerk (‘in de wereld nummer 8682’). [20] De Oost-Vlaamse gemeente Eke stelde zijn rouwbrief op in het eigen dialect, het parcours van de rouwstoet langs de belangrijkste plaatsen in het dorp beschrijvend. [21] De voorbeelden spelen de parodie bewust uit, maar bewaren een zekere luchtigheid. Ze gebruiken kenmerken van hun eigen identiteit als dorpelingen om het samenhorigheidsgevoel te benadrukken.

Die berustende toon is minder te vinden in een brief die verscheen toen de gemeente Wilrijk fusioneerde in 1983 met de stad Antwerpen. De stijl is zelfs eerder wrang te noemen. De gemeente wordt er omschreven als ‘veroordeeld door de driepartijen regering, vonnis betekend door de Regering Martens V en terechtgesteld door de heer Minister Ch. F. Nothomb.’ Als fictieve uitgever staat onderaan de brief vermeld: ‘Firma STAD ANTWERPEN. Opslorpingen-centralisaties-rekencentrum-belastingen-ontmenselijkingen. Grote Markt 1 - 2000 Antwerpen.’ [22]

Diezelfde verontwaardiging kenmerkt een rouwbrief uit 2023 over de fusie van het Limburgse Borgloon met Tongeren. Vergelijking met de Gijverinkhove-brief uit 1970 illustreert hoezeer de toon van het genre mee kan evolueren met de politieke temperatuur “Met dank aan de samenzweerders van het stadhuis in Tongeren, en alle partijpolitiekers die niet aan het volk denken maar aan de persoonlijke voordelen van deze uitverkoop. Wij zullen hen gedenken in 2024.” Lokale politici worden bij naam vernoemd en in weinig fraaie bewoordingen omschreven, waaronder ‘de mondgesnoerde gevangen democraten.’ [23]

Oorlogsperiodes

Een opvallende variant van de humoristische rouwbrief is terug te vinden in oorlogstijd. Het was een periode waarin propaganda en vlugschriften belangrijk waren. Zeker tijdens de Eerste Wereldoorlog was er een nooit gezien productie van spotprenten en pamfletten, langs beide kanten. Voor de geallieerde propaganda was zeker de Duitse keizer Wilhelm II kop van jut. In de laatste oorlogsdagen was hij na de nederlaag gevlucht naar het neutrale Nederland. Humoristische rouwbrieven in het Frans en het Nederlands anticipeerden op de dood die de geterroriseerde bevolking hem toewenste. [24]

Een Franstalige rouwbrief omschrijft hem als ‘Arogant (!) Altesse au Bras Court’. De brief eindigt veelbetekenend met een verwijzing naar de ellende van de opeisingen en naar zij die de kant van de Duitse bezetter kozen: “Prière de n'envoyer ni cuivre ni laine. Un service solennel de la part des zaktivisten sera célébré dès qu'ils auront trouvé ailleurs, grâce à leur faible protecteur et ses fidèles Boches, une nouvelle place grassement rémunérée.” [25] Een Nederlandstalige variant somt zijn fictieve familie op: ‘het Pruisisch Militarisme, de legers van Ruprecht van Beieren en de Kroonprins, Von Hindenburg met zijn Front, De Turksche Half-maandag, De landdieven van Bulgarije, De bedrogen sukkelaars van Oostenrijk-Hongarije, en De heeren Koper-, Wol-, aardappel en graandieven’. Deze Nederlandstalige variant verwijst naar de begrafenis ‘in den familiekelder van den IJzer’ en sluit ongenuanceerd af ‘Hij rust met de verwensching en verachting van heel het Menschom! Dit willen de Verbondenen en onze dappere Belgische Soldaten.’ [26]

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het niet anders. Alle partijen gaven zich over aan propaganda en in de bezette gebieden circuleerden tal van clandestiene pamfletten. Daarbij waren ook een aantal humoristische rouwbrieven, meestal met de figuur van Adolf Hitler als overledene. In de bevrijdingsmaanden (1944-1945) verschenen in zowat alle voormalige bezette gebieden soortgelijke brieven.

Gezien de ellende is de toon van de humoristische rouwbrieven uit deze periode bijzonder scherp. Een Franstalig exemplaar, gedrukt op broos oorlogspapier, omschrijft Hitler als ‘Grand Chevalier de l'Espace Vital, Instaurateur de l'Ordre Nouveau, Président d'Honneur du Ravitaillement, Protecteur des faibles et des ouvriers, Président de la Société d'élévage du Doryphore.’ Een Nederlandstalig pamflet is nog directer: ‘ex-schilder, klakpotter, massa-moordenaar, woordbreker, bloedhond und moffenzwijn.’ [27]

Een andere humoristische rouwbrief somt Hitlers entourage op met bijtende spotnamen. Göring is een ijdele uniformenverzamelaar, Goebbels een man die de leugen als waarheid krijgt verkocht, von Ribbentrop, gekend als minister van Buitenlandse Zaken maar ook een handelaar in sekt, de Duitse champagne. Hitler zelf sterft omdat hij er niet in slaagde Engeland te veroveren. Humor zit ook hier tot in de details. In plaats van bloemen en kransen zijn vlaggen en Amerikaanse muziek gewenst. Het oproepen van de sfeer van de bevrijdingsdagen ridiculiseert de naziretoriek definitief.

“Mijnheer maarschalk GOERING, conservator van een museum schitterende uniformen waarin hij zijn monumentaal lijf stak, zijn vertrouwensman,

Mijnheer GOEBBELS, advokaat van wanhopige zaken, die zelfs een neger zou kunnen witwasschen, zijn lofverkonder,

Mijnheer HIMMLER, de kampioen menschenmartelaar, zijn beschermgeest,

Mijnheer von RIBBENTROP, gewezen champagneventer, zijn makelaar bij vreemde huizen,

Mijnheer von PAPEN, smeder van snoode plannen, zijn reiziger,

Mijnheer MUSSOLINI, zijn na-aper,

Mijnheer Pierre LAVAL, zijn zoollikker,

Mijnheeren FLANDIN, DEAT, DORIOT, de la ROQUE, Léon DEGRELLE, VAN DE WIELE en ELIAS, zijn slaven,

melden U met bloedend hart en door angst voor eigen lot afgesneden adem de dood van den grootsten verwaanden bloedhond aller tijden, hun Führer, dien [gij] diep gehaat hebt en verzoeken U de begrafenis te willen bijwonen van

ADOLF HITLER

Groot eikenkruisdrager met platina eikenloof, Ridder van de Levensruimte, Groot lint van de nieuwe orde, overleden doordat hij niet voldoende getraind was om tijdig het Kanaal over te varen.

De Requiemmis zal gezongen worden door de wereldvermaarde macaronis.

Een grootsche optocht der geallieerden zal plaats hebben aan den Zegeboog bij den onbekenden soldaat te Parijs in aanwezigheid van president Roosevelt, minister Churchill en generaal De Gaulle, in aandenken van den overleden Führer.

Noch bloemen, noch kronen, wuivende vaandeltjes en jazzmuziek wordt toegelaten.” [28]

Voor zowel keizer Wilhelm II als voor Adolf Hitler werden naast humoristische rouwbrieven enkele humoristische testamenten gepubliceerd, soms in combinatie gedrukt. [29] Een Franstalige brief, gedrukt in Toulouse, combineert een humoristische rouwbrief met ‘Dernières volontés de Guillaume II’: “Je donne mon corps en nourriture aux hyènes et aux chacals, et mon âme à tous les diables.” Aan de Italiaanse artiest Frégoli (die hij beschouwt als een even grote komediant als zichzelf) laat hij zijn garderobe na. In 1942 verscheen een gelijkaardig Engelstalig testament onder de veelzeggende titel ‘Last Will and Testament of Adolf Hitler Alias Adolf Schickelgruber’. In het Nederlands circuleerde later een ‘Olographiek en Soulographiek Testament van Dolf Hitler, klakpotter op de muur, uitmoorder van het Duitsche volk.’ [30] De combinatie van rouwbrief en testament is een bijzondere variant binnen het genre die verder onderzoek verdient. Of ook in andere contexten (de militaire afzwaai, de schoolse traditie, het politieke pamflet) gelijkaardige aanvullingen voorkomen, is vooralsnog een open vraag.

Het genre beperkte zich niet tot de twee wereldoorlogen uit de 20ste eeuw. Van meer recente datum is een rouwbrief die dateert uit de Eerste Golfoorlog (1990-1991), een oorlog die het Westerse publiek op de voet kon volgen dankzij de Amerikaanse nieuwszender CNN, waarop ook in het document allusie wordt gemaakt. De brief kondigt het overlijden aan van Saddam Hoessein: ‘Sahib Diktateur’, met als eretitels ‘Oud-strijd 1990-91, Ridder in de orde van het Hazenpad, stichter-vernietiger van de Golf, SIE-EN-EN-spieker.’ De brief zit vol met subtiele verwijzingen, zoals de informatie dat de begrafenisdienst wordt verzorgd door ‘Begr.-Crem. Bush-Cheney, Witte Huis, Washington’ een duidelijke verwijzing naar de Amerikaanse president en vice-president. [31]

Maatschappelijk protest

De humoristische rouwbrief werd ook ingezet protest tegen beslissingen en gebeurtenissen allerhande. In 1899 kondigde een Brugse humoristische rouwbrief het overlijden aan van carnaval, dat de opstellers op rekening schreven van ‘de bende Baton, Pêcheur en Cie’, verfranste en verbasterde namen van de lokale Brugse politici De rouwende partij werd gevormd door een opvallende coalitie: ‘de heeren koffijhuishouders, brouwers, vischverkoopers, schoenmakers, handschoenverkoopers, kostuummakers & verhuurders, kleermakers, pasteibakkers, huurhouders, hairkappers & coiffeurs’ en ‘de juffrouwen kleermaaksters, modewerksters, enz.’ De afsluiting was even toepasselijk als de insteek: ‘men is verzocht noch Confettis, noch Serpentins te zenden.’ [32] Eveneens rond dit thema verscheen in 2019 een humoristische rouwbrief tegen het verbod op gooien van confetti in Kieldrecht [33]. Het initiatief ging uit van een plaatselijke carnavalsvereniging Orde der Beursvrienden. Er was sprake van het overlijden van ‘Corry Confetti en Jacky Serpentine’, aangekondigd door de nabije familie (Beursvrienden, groot en klein) maar ook door de verre verwanten Jupi en Ler en Stel en La (verwijzing naar de biermerken).

Naast reglementen zijn ook financiële debacles een dankbaar onderwerp om aan te klagen in de vorm van een humoristische rouwbrief. Naar aanleiding van financiële perikelen in de nasleep van de Gentse Wereldtentoonstelling van 1913 verscheen een rouwbrief in zowel het Frans als het Nederlands. [34] Dankzij het document verneemt de lezer ook meer over de context van het gebeuren. De rouwstoet verzamelt volgens het stuk in ‘Oud-Vlaanderen, dat zoo edelmoedig aan onze dierbare dochter was overgelaten’. De muzikanten spelen stukken van Vlaamse meesters, ‘dit volgens den wensch van onze geliefde doode, die op haar sterfbed haar berouw uitgedrukt heeft, tijdens haar leven geen vlaamsche muziek te willen hooren.’ De eigenaars van de grote hotels Majestic, d'Angleterre, Casino volgen ‘de misererie zingende’, en ‘achter deze komen de familieleden, allen in grooten rouw; en met dikke buiken.’ De eerdergenoemde Parijse uitgever Hayard produceerde overigens ook in 1900 een humoristische rouwbrief over het financiële failliet van de Wereldtentoonstelling van Parijs dat jaar. Misschien hebben de Gentse spotters daar inspiratie bij gevonden.

Naast financiële malversaties zijn ook besparingen een dankbaar thema. Een mooi voorbeeld op dit vlak is een humoristische rouwbrief uit Brugge (ca. 1980). Het betreft een protest door de communistische Partij tegen de inkrimping van het openbaar vervoer. De heel creatieve humoristische rouwbrief meldt het overlijden van mevrouw ‘Treintje Bus’, echtgenote van ‘Valère Tram’. De uitvaart werd opgeluisterd door de fanfare ‘Voorspoed door inleveringsmoed’ onder leiding van dirigent Herman De Croo (toenmalig minister van Verkeerswezen) en het koor ‘Do.re.mi.fa.sol… minder Staat, meer lol!’. [35]

Tal van andere vormen van protest konden door middel van een humoristische rouwbrief worden uitgedrukt: tegen de afschaffing van de vuilnisophaling in het West-Vlaamse Pollinkhove [36], de opheffing van een coöperatieve in Oostende [37], werken aan de Leie, het wegvallen van middenstandszaken in het Oost-Vlaamse Sint-Niklaas [38], de verdwijning van de Vlaamse Tafeldruif in het Brabantse Overijse [39], de Gentse vismarkt, afschaffen van de benaming Sportpaleis Antwerpen, … Het gemeenschappelijk kenmerk is wel dat het steeds gaat om iets dat wordt beëindigd, ook iets dat wordt betreurd.

Vrije tijd

Minder scherp dan in politiek of oorlogstijd duikt de humoristische rouwbrief op in contexten die te maken hebben met sport of vrijetijdscultuur. In de sportwereld zijn het in de meeste gevallen supporters van sportfiguren of sportclubs die dankbaar gebruik maken van het genre. Een mooi voorbeeld is de rouwbrief voor de Franse wielrenner Roger Lapébie naar aanleiding van de polemiek rond de Tour de France van 1937. Het was een bewogen editie, waarin de Franse en de Belgische wielrenners een harde strijd voerden. De Belgische favoriet Sylvère Maes kon het Franse chauvinisme niet meer aanzien, stapte op en zo won Lapébie deze editie. De humoristische rouwbrief hekelt de omstandigheden van de overwinning met een eretitel in de zin van ‘Gedekoreerd in de Orde der Voortgeduwde Kampioenen.’ [40]

Een rouwbrief opgesteld door supporters van Club Brugge naar aanleiding van de wedstrijd tegen RSC Anderlecht op 30 november 1997 speelt dan weer in op het omkopingsschandaal waarbij de Brusselse club betrokken was. De hoofdrolspelers Elst, Van Aken en De Deken worden vernoemd. De legendarische Anderlecht-manager Michel Verschueren wordt omschreven als ‘grijze eminentie, voor wie stakers luieriken zijn’, een uitspraak die hij ooit had gedaan. [41]

De sluiting van café Den Hert in het West-Vlaamse Gits [42] of het einde van jeugdhuis Klub 16 in Oudergem-Brussel zijn dan weer voorbeelden uit de sfeer van vrije tijd. [43] De toon is minder scherp en enige zelfspot is meestal niet vreemd in deze stukken, zoals blijkt uit de brief rond de sluiting van het Oudergemse jeugdhuis: “Op de vooravond van een nieuw bestaan en in de hoop van een grotere levensruimte die meer mogelijkheden zal bieden melden wij met de nodige gelatenheid het afsterven van KLUB 16, Jeugdclub Oudergem, Ex-Brussel 16, ridder in de Orde der Jongerengemeenschappen, bewoner van 't kelderke van de Oude kerk. Geboren te Oudergem op 23 maart 1963 en er vreugdevol overleden op 15 april 1972, gesterkt door de sakramenten van het nieuwe jeugdtehuis.” De brief besluit met de uitnodiging om “een bloemeke (eventueel uit papier) mee te brengen”.

Dat de rouwbrief zijn expressieve kracht ook buiten de strikte volkscultuur heeft behouden, bewijst een voorbeeld uit de professionele communicatiewereld. Standaard Uitgeverij nodigde in april 2013 journalisten uit op een persconferentie over de stripfiguur Wiske met een document in de vorm van een rouwbrief. De parodie op het genre werd hier ingezet als marketinginstrument, een uitnodiging vermomd als doodsaankondiging. De brief lokte behoorlijk wat reactie uit. Het voorbeeld toont tegelijk een grens van het genre: wie de rouwbrief louter als stijlmiddel inzet, zonder de gedeelde context van een gemeenschap die het verlies herkent, riskeert dat de humor niet aanslaat of zelfs als ongepast wordt ervaren. [44]

4.3 Internationale vergelijking

Het fenomeen van de humoristische rouwbrief beperkt zich zeker niet tot België. In de omringende landen zijn gelijkaardige stukken terug te vinden, met zowel overeenkomsten in vorm en gebruik als regionale eigenheden.

In Frankrijk is de traditie het best gedocumenteerd. Naast de eerdergenoemde Père Cent-traditie bij dienstplichtigen is er de commerciële uitgeverstraditie van Hayard in Parijs. [45] Zijn fonds omvat niet alleen politieke pamfletten, zoals over de affaire Dreyfus en zijn verdediger Emile Zola, maar ook satirische rouwbrieven over het overlijden van beroemde figuren als koningin Victoria of misdadiger Landru. [46] Een politiek voorbeeld dateert uit 1893, bij de verkiezingen van 20 augustus en 3 september van dat jaar. De Franse republiek bevond zich in zwaar weer na het Panamaschandaal, waarbij de maatschappij van Ferdinand de Lesseps politici had omgekocht. Een rouwbrief verwijst naar de betrokkenen baron de Reinach, Léopold Arton en Cornélius Hertz, en speelt ook in op de naam van de nieuwbenoemde prefect van Parijs Louis Lépine als woordspeling. [47]

Hayard combineerde de rouwbrief met andere gelijkaardige verschijningsvormen, zo blijkt uit een merkwaardig pamflet dat de financieel debacle van de wereldtentoonstelling in Parijs in 1900 op de korrel neemt. Het document bevat een cartoon, een rouwbrief, een testament en een spotlied. De tijdgenoten zullen hebben gesmuld van de vele verwijzingen en dubbele bodems.

In het Duitstalige gebied neemt het genre soms de vorm aan van een postkaart eerder dan een brief. De context is vergelijkbaar: de militaire afzwaai is ook er vertegenwoordigd, met familienamen als Louise Hebehoch, Karoline Schickgeld, Michael Dampfnudel en Fritz Ohnegeld. Een interessant Elzassisch voorbeeld uit 1931 toont hoe de Père Cent-traditie in het Duits is overgenomen als ‘Papa Hundert’. [48] Tijdens de Eerste Wereldoorlog maakte de Duitse propaganda veelvuldig gebruik van de postkaart als communicatiemiddel; opmerkelijk is een kaart die het overlijden aankondigt van België zelf, ‘van de kaart geveegd na een korte doodsstrijd’, gedrukt in Salzburg ten bate van het Rode Kruis. [49]

Een document uit het Saarland kondigt op 13 januari 1935 het overlijden aan van ‘Status-Quo, in de volksmond ook gekend als Status Quatsch’, met de droeve mededeling dat ‘alle Versuche seiner Patin Mariane ihm durch Frankenserum am Leben zu erhalten waren ohne Erfolg.’ Een bijzonder exemplaar is de aankondiging van het overlijden van Tsjechoslowakije in 1938, spelend op de nazistische druk: het land is ‘ergeben in den Willen des Führers im 20. Lebensjahr’, met als pleegouders de communistische pleegouders Gottwald en Dimitroff, als ouders de Volkenbond, en als begrafenisondernemer de presidenten van Tsjecho-Slowakije ‘Benesch-Taksch & co, voordien Masaryk.’ [50]

Ook na de Tweede Wereldoorlog zijn nog wel voorbeelden terug te vinden in beide landen. Het is niet de bedoeling van deze bijdrage om hier diep op in te gaan, maar het maakt duidelijk dat de humoristische rouwbrief geen unicum was voor België.

De humoristische rouwbrief is een opmerkelijk genre binnen de geschiedenis van het gedrukte pamflet, maar evenzeer een document dat de volkskunde in haar kern raakt. Zijn kracht berust op de onmiddellijke herkenbaarheid van de klassieke rouwbrief: de zwarte rand, de familieopsomming, de formele bewoordingen. Al die elementen worden door de parodist ingezet om de lezer te misleiden en vervolgens aan het lachen te brengen.

Tegelijkertijd functioneert de rouwbrief als een serieus medium van commentaar en protest, waarvoor de vertrouwde vorm een zekere dekmantel biedt. Die spanning tussen vorm en inhoud, tussen schijn en werkelijkheid, is precies wat dit genre volkskundig interessant maakt: het is een levend bewijs van hoe gedeelde culturele conventies kunnen worden omgebogen, ondermijnd en opnieuw geladen met betekenis.

Wat de contexten betreft, valt op hoezeer het genre zich telkens aanpast aan de situatie. Of het nu gaat om de militaire afzwaai, het einde van de schooltijd, een verkiezingsnederlaag, een gemeentefusie of de dood van een dictator, telkens biedt de rouwbrief een herkenbaar kader waarbinnen humor en ernst hand in hand gaan. Het is een genre dat in essentie collectief is: het veronderstelt een gemeenschap van lezers die de verwijzingen begrijpen en de regels van het spel kennen.

Daarmee sluit het aan bij wat de volkskunde beschrijft als een gedeeld repertoire van vormen, rituelen en expressies waarmee gemeenschappen zichzelf begrijpen, afbakenen en commentaar leveren op de wereld om hen heen. De humoristische rouwbrief is in die zin geen curiositeit aan de rand van de cultuur, maar een venster op de manier waarop gewone mensen op bijzondere momenten grip proberen te krijgen op verlies, verandering, macht en onmacht en daarbij grijpen naar de middelen die hun cultuur hun aanreikt.

Vanuit erfgoedperspectief stelt de humoristische rouwbrief bewaarinstellingen voor specifieke uitdagingen. Het efemere karakter van het drukwerk (kleine oplagen, vluchtig in verspreiding, zelden bedoeld om te bewaren) heeft er altijd voor gezorgd dat een groot deel verloren ging. De democratisering van de productie via typemachine, personal computer en digitale vormgeving heeft dat efemere karakter ongetwijfeld versterkt. Wie vandaag een dergelijke brief opstelt, deelt hem digitaal. Een collectiebeheerder die niet toevallig in de juiste kring zit, mist hem hoogstwaarschijnlijk. Het vraagt daarom een volgehouden en proactieve inspanning om dit genre voor de toekomst te bewaren: via gerichte verwervingspolitiek, samenwerking met particuliere verzamelaars en niet in het minst door het sensibiliseren van het publiek voor de erfgoedwaarde van dit schijnbaar vluchtige drukwerk.

[1] Het onderwerp humoristische rouwbrieven is door de auteur uitgediept in het kader van Erfgoeddag 2026 met als thema humor. Er vonden twee lezingen plaats voor een breed publiek (Eeklo, 8 februari 2026; Maldegem, 26 april 2026). Naar aanleiding van die lezingen ontving de auteur aanvullende exemplaren (origineel of kopie). Deze zijn opgenomen in een eigen verzameling, waar in deze bijdrage wordt naar verwezen indien relevant. De tekst bouwt verder op de bijdrage Dodelijke spot. Rouwbrieven als politieke propaganda in Mensen en Dingen, 2024, p. 44-63. Naar aanleiding van die bijdrage verscheen een digitaal bericht op https://www.liberas.eu/nl/actueel/nieuws/dodelijke-spot (bezocht op 25/6/2026). Een gelijkaardige invalshoek is terug te vinden bij R. Hermans, Met een rouwrandje. Doodsbrieven in de (politieke) strijd in Koorts, 2024, 1, p. 26-31. Bijzondere dank gaat ook naar Heemkundige Kring Kontich, Felixarchief, Erfgoedbank Midwest en Liberas-collectiebeheerder Florian Van de Walle om stukken te bezorgen. In Duitsland gebeurde onderzoek naar overlijdensberichten in kranten en humor, maar dat beperkt zich doorgaans tot enkele opvallende regels (C. Sprang en M. Nölke, diverse titels periode 2009-2013). In Frankrijk werd het fenomeen reeds lang geleden bestudeerd door R. Lecotté, Lettres de Faire-part et Funérailles ironiques ou parodiques, Le Folklore vivant. T1, 1945, p. 54-63. J.-Y. Mollier, Le camelot et la rue, Parijs, 2004, p. 224-236 haalt het onderwerp eveneens kort aan (cf. infra).

[2] Op het platteland bestond ook lange tijd het gebruik waarbij een dorpsomroeper het overlijden meedeelde.

[3] F. Hammer, Le faire-part de décès et la confrontation avec la mort, Questions de communication, 2011, 19, p. 53-71 (DOI 10.4000/questionsdecommunication.293) schetst de structuur een van een klassiek doodsbericht: primaire informatie (aankondiging van het overlijden, gegevens van de overledene, opsomming familie), secundaire informatie (datum, plaats, ceremonie), tertiaire informatie (metatext, epigraaf, symbool, bedanking). Het tijdschrift Le Vieux Papier. Société Archeologique Historique & Artistique (jg. 1902), uitgegeven in Parijs door de gelijknamige vereniging, besteedde eveneens aandacht aan de rouwbrief. In de rubriek Vraag en Antwoord (p. 62) dook bijvoorbeeld de vraag op wanneer de rouwrand in gebruik is gekomen. Het leidde tot een aantal inzendingen die aan de hand van voorbeelden een datering proberen voor te stellen. Het antwoord leek niet zo eenduidig. Er verscheen vervolgens in het blad een reeks artikelen onder de titel À propos des Lettres de Deuil van Jules Pelisson, met een korte vermelding van humoristische rouwbrieven.

[4] Citaat Lecotté: “Le texte n’est qu’une longue suite de calembours plus ou moins réussis, forgés à l’aide des noms ou sobriquets des officiers ou des professeurs, des soldats ou des élèves de la promotion, ainsi que des termes techniques ou d’argot particuliers aux intéressés; Chacun y trouvera son nom et un reflet de sa réputation ou de son emploi (cela pour assurer la vente de la lettre), sous forme de nomenclature, poésie, chanson, oraison funèbre, etc. Les fleurs et couronnes sont toujours refusées ; mais les mandats acceptés, car le but de ces lettres est évidemment de collecter les fonds nécessaires au festin du ‘Père Cent’. Le texte n’est complètement intelligible que pour ‘ceux de la classe’.”

[5] Eigen verzameling.

[6] Universiteitsbibliotheek UGent, BHSL.HS.III.0003.001773. De namen van de personen die met een spotnaam worden bedacht zijn bijgevoegd in handschrift.

[7] Liberas, Archiefcollectie Tweede Wereldoorlog (archief nr. 2331), 102.

[8] J.-Y. Mollier, Le camelot et la rue. Politique et démocratie au tournant des XIXe et XXe siècles, Paris, 2004.

[9] Drukkerij Simoens-Ellaert (Zellik) plaatste ook zijn logo op de brieven. Bestelformulier terug te vinden in eigen verzameling.

[10] Eigen verzameling.

[11] Eigen verzameling. Een aantal humoristische rouwbrieven zijn teruggevonden voor scholen in Landen, Ronse en Poperinge. Deze laatste zijn toegankelijk via erfgoeddatabank Westhoekverbeeldt (Sint-Franciscusinstituut Poperinge, 1970-1971 (HEU004521940 en HEU004521941); Sint-Stanislascollege Poperinge, 1965-1966 (HEU004521919), 1968-1969, (HEU004507075), 1969-1970 (HEU004521952), 1970-1971 (HEU004522022).

[12] Eigen verzameling.

[13] Collectie Museum Heemkunde Kontich. De rouwbrief van Marjana, Franka Kartel bevat ook een illustratie op de keerzijde.

[14] Twee varianten van dit pamflet werden teruggevonden (Eigen verzameling en Collectie Museum Heemkunde Kontich) De tekst is gelijk, maar de typografie verschilt. Zie ook: B. Cheyns, Rex ter zege. Léon Degrelle en Rex in Vlaanderen 1935-1945, Antwerpen, 2024.

[15] Liberas, https://n2t.net/ark:/55068/LAG_19173786 (bezocht op 25/6/2026).

[16] Liberas, https://n2t.net/ark:/55068/LAG_43722361 (bezocht op 25/6/2026).

[17] Liberas, onverwerkt archief.

[18] Liberas, https://n2t.net/ark:/55068/LAG_22237470 (bezocht op 25/6/2026).

[19] Westhoekverbeeldt, HEU0185000463.

[20] Westhoekverbeeldt, HEU006500332. Zie ook Veertig jaar na de gemeentefusies. Hoe het in Zuid-West-Vlaanderen anders liep dan gepland in De Leiegouw, jg. 59, 2, 2017.

[21] Erfgoedbank Leie Schelde, humoristische rouwbrief Eke (N_LS_MVDA_2014_01).

[22] Eigen verzameling.

[23] Eigen verzameling.

[24] Reeds voor de oorlog was de keizer het mikpunt van spot in tal van Britse cartoons; zie R. Scully, The Other Kaiser: Wilhelm I and British Cartoonists, 1861-1914, Victorian Periodicals Review, jg. 40, 1, 2011, p. 69-89.

[25] Eigen verzameling.

[26] Collectie Museum Heemkunde Kontich, rouwbrief Wilhelm Hohenzollern & Cie.

[27] Eigen verzameling; Vrijheidsmuseum, object 5.3.41898.

[28] J. De Schuyter, Tijl tegen den Mof. Vlaamsche volkshumor tijdens den oorlog, Antwerpen, 1945.

[29] https://www.londonmuseum.org.uk/collections/v/object-282940/last-will-a… (bezocht op 25/6/2026).

[30] Eigen verzameling. Details in deze documenten kunnen ook iets vertellen over de datering. Dit testament bijvoorbeeld dateert vermoedelijk van het einde of net na de oorlog: er is sprake van Truman als opvolger van Roosevelt, en van de V1 en V2, wapens die pas op het einde van de Tweede Wereldoorlog werden ingezet.

[31] Eigen verzameling.

[32] Liberas, niet verwerkt archief, 2016/028. Zie ook Journal de Bruges, 1 januari 1899, en Le Petit Bleu du matin, 18 januari 1899.

[33] https://www.hln.be/beveren/ludiek-protest-tegen-confettiverbod~a10409e9/ HLN, 12 april 2019, (bezocht op 25/6/2026).

[34] Eigen verzameling; Universiteitsbibliotheek UGent, BHSL.HS.III.0003.001773.

[35] Eigen verzameling.

[36] Westhoekverbeeldt, HEU016507792.

[37] Beeldbankkusterfgoed FT/B3715, bewaard in SA Oostende.

[38] Gazet van Antwerpen, 22 september 2021 https://www.gva.be/regio/oost-vlaanderen/waasland/sint-niklaas/ondernemers-stellen-hun-eigen-rouwbrief-op-zonder-middenstand-geen-leefbare-stad/38714022.html (bezocht op 25/6/2026): “Sinds half augustus steken de handelaars elke werkdag een rouwbrief in de bus van het stadhuis. Telkens met de naam van een andere zaak erop en de boodschap Met veel liefde opgericht, door een oneerlijke strijd gestopt.”

[39] Gepubliceerd op FB-pagina 75 jaar Druivenfeesten Overijse, 5 december 2024. De brief dateert uit 1985.

[40] Eigen verzameling. Over het verhaal van Maes & Lapébie: https://servicekoers.be/verhalen/maten-makkers-maes

[41] Eigen verzameling. Het omkopingsschandaal waarop de rouwbrief inspeelt, draait om de halve finale van de UEFA Cup tussen RSC Anderlecht en Nottingham Forest op 25 april 1984. Anderlecht-bestuurders betaalden via tussenpersonen circa één miljoen Belgische frank aan de Spaanse scheidsrechter Emilio Guruceta-Muro. Het schandaal kwam pas dertien jaar later, in 1997, volledig aan het licht via getuigenissen van rechtstreeks betrokkenen.

[42] Erfgoedbank Midwest, MIE20120903_001. .

[43] Erfgoedbankbrussel, MAME00005.

[44] https://www.hbvl.be/media-en-cultuur/doodsbrief-wiske-als-uitnodiging-voor-persconferentie/30834751.html; https://suskeenwiske.ophetwww.net/albums/amoras/groot/rouwkaart.php (bezocht op 25/6/2026).

[45] J.-Y. Mollier, Le camelot et la rue. Politique et démocratie au tournant des XIXe et XXe siècles, Parijs, 2004.

[46] https://archives.calvados.fr/page/l-affaire-dreyfus-1894-1906- (bezocht op 25/6/2026)

[47] BNF, 4-LB57-11092; H. Wedman, Het Panama-schandaal (1889-1893), TMG Journal for Media History, 2007, jg. 10, 2, p. 6-20.

[48] Eigen verzameling.

[49] Eigen verzameling.

[50] Eigen verzameling.