Transmissie van traditioneel vakmanschap door educatie

Dit artikel is een voorsmaakje van het themanummer 'Vakmanschap' dat eind 2026 verschijnt.

In Vlaanderen is er interesse voor het leren van taxidermie – het opzetten van dieren – bij mensen van alle leeftijden, ook bij kinderen. Taxidermieworkshops lopen snel vol en zijn een manier om te proeven van het ambacht, maar er bestaat geen formele opleiding in Vlaanderen en België om taxidermie diepgaand te leren. De afwezigheid van een Vlaams of Belgisch aanspreekpunt, zoals een vereniging, en van gecentraliseerde informatie over taxidermie en de complexe wetgeving, bijvoorbeeld via een platform, bemoeilijkt de transmissie. Geïnteresseerden volgen opleidingen in het buitenland, doen aan zelfstudie en experiment, en enkelingen leren van (vrijwillige) mentoren. (Semi)professionele taxidermisten [1] in Vlaanderen krijgen regelmatig van beginners de vraag naar individuele opleiding, waarop ze vaak niet kunnen ingaan. Het tijdsintensieve opzetten van dieren is namelijk moeilijk combineerbaar met gratis opleiding, omdat de verwerving van de skills een langdurig proces is. Deze factoren zorgen ervoor dat beoefenaars behoefte hebben aan meer uitwisseling en aan overdracht van de praktijk door formele educatie naast bestaande vormen van niet-formele educatie en informeel leren.

Dit onderzoek naar hoe het taxidermievakmanschap in Vlaanderen door formele en niet-formele educatie kan worden doorgegeven, vertrekt vanuit het normatieve kader van de UNESCO 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. De 2003 Conventie heeft het borgen van immaterieel cultureel erfgoed – waaronder traditional craftsmanship – als doel en is een instrument om op lokaal, nationaal en internationaal niveau het bewustzijn rond het belang van levend erfgoed te vergroten. [2] Transmissie – het doorgeven – door formele en niet-formele educatie vormt hierbij een belangrijk aspect, evenals participatie van de bij de praktijken betrokken Communities, Groups and Individuals (CGI’s). [3] Het valt echter op dat traditional craftsmanship in de Basic Texts of the 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage niet is gedefinieerd, terwijl in de literatuur definities voor “ambacht” en “vakmanschap” uiteenlopen. Voor beoefenaars maximaliseert deze lacune de interpretatiemogelijkheden en de kans tot zelfdefiniëring – met bijhorende opportuniteiten en valkuilen voor transmissie door educatie.

Met dit onderzoek breng ik de behoeften van taxidermiebeoefenaars in Vlaanderen met betrekking tot de transmissie van hun vakmanschap door educatie in kaart, evenals de mogelijkheden en knelpunten. Daarnaast draagt het onderzoek bij aan het bredere wetenschappelijke debat over transmissie van vakmanschap door middel van educatie.

Het artikel start met een theoretisch kader rond taxidermie, traditioneel vakmanschap en formele en niet-formele educatie, en gaat verder met een beschrijving van de methodologische aanpak met aandacht voor ethiek. De resultaten van het onderzoek geven weer hoe taxidermiebeoefenaars in Vlaanderen hun praktijk definiëren en schetsen een beeld van de beoefenaars in hun diversiteit. Dan volgt een weergave van hoe transmissie van het vakmanschap door educatie anno 2024 verloopt en een analyse van de knelpunten en mogelijkheden hierbij. De conclusie zoomt uit naar cruciale aspecten voor transmissie van traditioneel vakmanschap door educatie, en de rol van de overheid en ngo’s, zoals landelijke erfgoeddienstverleners in Vlaanderen, om participatie van beoefenaars te garanderen.

De techniek van taxidermie kan volgens antropoloog Isabelle Borsus alleen “peu à peu, peau à peau” worden opgenomen; het vraagt tijd om steeds fijnere nuances te onderscheiden in gebaren en zintuiglijke processen. [4] Sociaal antropoloog Tim Ingold beschrijft het als de geleidelijke ontwikkeling van een “gevoel” of “ritme” van de vaardigheid. [5] Merle Patchett, onderzoeker van de more-than-human-aspecten van taxidermie, breidt Tim Ingolds visie uit naar het voortbestaan van het ambacht. Ze stelt dat de continuïteit van de praktijk resoneert met verschillen binnen de herhaling die zich doorheen tijd en ruimte telkens verfijnen. [6]

Begrippen zoals “continuïteit” en “verschillen binnen de herhaling” sluiten aan bij het concept van levend erfgoed in constante evolutie, zoals beschreven in de 2003 Conventie. [7] Taxidermie als levende praktijk kan in het domein traditional craftsmanship ondergebracht worden en raakt aan het domein knowledge and practices concerning nature and the universe van deze conventie. [8] Een begripsomschrijving van traditional craftsmanship ontbreekt in de Basic Texts, terwijl socioloog Richard Sennett, evenals Anna Mignosa en Priyatej Kotipalli aangeven dat er uiteenlopende definities voor “ambacht” en “vakmanschap” in omloop zijn. [9] Humaan econoom Arjo Klamer en zijn onderzoeksteam verduidelijken terminologie rond vakmanschap door handwerk-vakmanschap (skilled work) op te delen in gedeeltelijk overlappende categorieën zoals ambachtschap, traditionele ambachten, creatief vakmanschap, cutting-edge-ambacht, kunst en design. [10] Bij UNESCO spelen crafts ook een rol in creatieve industrieën, [11] en de onderzoeksprojecten Crafting Futures en Tracks4crafts belichten traditioneel vakmanschap vanuit innovatie, economie, duurzame ontwikkeling, educatie en immaterieel erfgoed. [12] Crafts vormen een kruispunt van verschillende beleidsdomeinen die elk eigen accenten leggen – bijvoorbeeld op transmissie, kwalificatie, certificering of tewerkstelling.

De Basic Texts beschrijven ook de inspanningen die lidstaten, die de 2003 Conventie ratificeerden, [13] moeten leveren voor borging van levende praktijken door educatie. De definitie van safeguarding (artikel 2.3) vermeldt “transmission, particularly through formal and non-formal education”, wat verder is uitgewerkt in artikel 14 (a), operationele richtlijnen 107, 155 en 180, en in het algemeen resultatenkader bij het onderwerp “transmissie en educatie”.[14] Beide vormen van educatie – formele en niet-formele – zijn, net zoals traditional craftsmanship, niet gedefinieerd. Omdat de termen belangrijk zijn voor het begrip van de tekst en de beleidsmatige implicaties ervan de transmissie door educatie én het voortbestaan van het taxidermievakmanschap beïnvloeden, volgt een toelichting.

Volgens de overzichtsstudie van educatiewetenschappers Martin Johnson en Dominika Majewska bestaat er consensus over het begrip “formele educatie”: het gaat over georganiseerde, vaak geïnstitutionaliseerde vormen van leren binnen een afgelijnd curriculum – zoals dat vorm krijgt in onderwijs- en opleidingsinstellingen – die meestal tot certificering leiden. [15] Cedefop (European Centre for the Development of Vocational Training) beschrijft certificering als het proces waarbij een bevoegde instantie formeel bevestigt dat een lerende een set leerresultaten beheerst volgens een vooraf gedefinieerde norm; een bewijs van kwalificatie is een formeel erkend document dat dit bevestigt. [16] Niet-formele educatie omvat geplande leeractiviteiten waarbij het leren intentioneel is; het kan gestructureerd zijn en leiden tot certificering. [17] Bovendien kan er sprake zijn van leerondersteuning, bijvoorbeeld binnen een meester-leerlingverhouding. Het initiatief vertrekt vanuit de lerende (bijvoorbeeld instructiefilmpjes bekijken) of vanuit organisaties die niet als onderwijs- of opleidingsinstelling zijn erkend, maar wel een educatief aanbod voorzien. Informeel leren [18] gebeurt vaak niet-intentioneel in het dagelijks leven, tijdens activiteiten die niet bedoeld zijn als leermoment. [19] De grens tussen “niet-formeel” en “informeel” is vaag en vaak worden ze als inwisselbare begrippen gebruikt – als negatie van formeel – waarmee ze naar alle vormen van educatie en leren buiten het formele aanbod verwijzen. [20]

In ambachtenwerkplaatsen kwamen vormen van niet-formele educatie in de plaats van intergenerationele, informele overdracht van vakmanschap door het samenleven van leerling en meester. [21] De vakmanschapsbeurzen van het Departement Cultuur, Jeugd en Media (CJM) [22] zijn een voorbeeld van hoe een overheid overdrachtsvormen die aansluiten bij eerder traditionele, informele methodes van CGI’s kan ondersteunen. Volgens Janet Blake is het namelijk de taak van overheden om via programma’s de transmissie van praktijken, zoals traditioneel vakmanschap, door middel van educatie te faciliteren. [23] Michiel Tilley en Lilia Jimenez ontvingen in 2024 zo’n vakmanschapsbeurs voor het doorgeven van taxidermie in een meester-leerlingtraject. [24] Om dergelijke initiatieven te verduurzamen, pleiten auteurs als Ahmet Erman Aral, Nikolaos Partarakis en Xenophon Zabulis voor een koppeling van overdracht in werkplaatsen aan formele educatie. [25] Bij de ontwikkeling van een educatief aanbod voor transmissie van praktijken is participatie van CGI’s essentieel volgens Marilena Alivizatou en Joris Van Doorsselaere; ngo’s – zoals landelijke erfgoeddienstverleners in Vlaanderen – kunnen ageren als facilitators, onder andere in contacten met (overheids)diensten over verschillende ministeries, departementen, domeinen en sectoren heen. [26] Dit sluit aan bij de netwerkgedachte die volgens Marc Jacobs, gewoon hoogleraar erfgoedstudies, bij artikel 15 Participation of communities, groups and individuals van de 2003 Conventie hoort.[27]

Om in kaart te brengen hoe het taxidermievakmanschap in Vlaanderen door formele en niet-formele educatie kan worden doorgegeven, trok ik met volgende vragen het veld in: hoe ziet de gemeenschap van taxidermiebeoefenaars in Vlaanderen eruit? Wat is de stand van zaken anno 2024 met betrekking tot de transmissie van het taxidermievakmanschap door educatie in Vlaanderen? Wat zijn struikelblokken en mogelijkheden voor de transmissie van het taxidermievakmanschap door educatie in Vlaanderen?

Om tot een omvattend en gelaagd begrip te komen van wat onder taxidermiebeoefenaars leeft, hanteerde ik een multimethodische aanpak. In het kwalitatief gedreven, sequentieel onderzoeksdesign staat het kwantitatieve luik (quan) ten dienste van het kwalitatieve (qual/QUAL), maakt elke onderzoeksfase de volgende mogelijk en bouwen de fases op elkaar voort. [28] Het onderzoek in drie fases combineerde etnografische onderzoeksmethoden met een enquête, waarbij de verschillende perspectieven elkaar aanvulden. Van de Grounded Theory-benadering is de procesgerichte aanpak en gelijktijdige datacollectie en -analyse overgenomen in fase één en drie. [29] Tijdens het etnografisch onderzoek trad ik in nauw contact met de CGI’s: taxidermiebeoefenaars in Vlaanderen. Omdat de interactie met de beoefenaars de data beïnvloedde, reflecteerde ik in een veldwerkdagboek op deze subjectiviteit en mijn persoonlijke beleving. [30] Mijn aanwezigheid, de bevraging en (informele en meer formele) gesprekken versterkten het bewustzijn rond transmissie door educatie en mogelijk de ervaren urgentie. Ook mijn eigen perceptie van het ambacht evolueerde: waar ik taxidermie aanvankelijk als controversieel beschouwde, ontwikkelde ik een groot respect voor het rijke vakmanschap.

Fase 1: pilot interviews, nosing around en participatieve observatie

In het najaar van 2023 nam ik pilot-interviews af bij twee (semi)professionele taxidermisten en twee immaterieel-erfgoedexperten. De gesprekken droegen bij aan oriëntatie op de onderzoeksvragen en het veld. De bevraagde taxidermisten faciliteerden de toegang tot hun netwerk en vervulden de functie van gatekeepers, zoals etnoloog Brigitta Schmidt-Lauber deze beschrijft. [31] Tijdens een bijeenkomst van een dertigtal (semi)professionele taxidermisten in maart 2024 in het atelier van Michiel Tilley, heb ik participatief geobserveerd en het onderzoek toegelicht om deelname en verspreiding te stimuleren. Nosing around “[that] connotes a roaming through the field and the initial, broadly cast exploration of the fieldwork environment”, [32] was een dankbare onderzoeksmethode tijdens deze bijeenkomst en bij informele contacten met taxidermisten.

Fase 2: digitale enquête

De volgende onderzoeksfase bestond uit een digitale enquête in samenwerking met ETWIE, Expertisecel voor technisch, wetenschappelijk en industrieel erfgoed. De vragenlijst kreeg mee vorm door de veldnotities uit de eerste onderzoeksfase en richtte zich op (semi)professionele en niet-professionele taxidermisten in Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Uit laatstgenoemde regio waren er geen respondenten; daarom beperkt het onderzoek zich tot Vlaanderen.

De enquête had als doel een breed zicht te krijgen op de praktijk en overdracht van het vakmanschap door educatie. Ze is onderverdeeld in zes vragenblokken: algemene basisgegevens, basisgegevens taxidermie, het taxidermievakmanschap, de gemeenschap van taxidermiebeoefenaars, taxidermievakmanschap en educatie, en de toekomst. De vragenlijst bevatte meerkeuze-, schaal-, gesloten en open vragen; bij de laatste soort konden respondenten over hun passie vertellen.

Omdat er geen Vlaamse of Belgische vereniging voor taxidermisten bestaat, werd de enquête in Qualtrics gericht gemaild naar de bijna volledige populatie van (semi)professionele taxidermisten in Vlaanderen, [33] met de vraag ze verder te verspreiden, bijvoorbeeld onder deelnemers aan taxidermieworkshops. Om niet-professionele taxidermisten te bereiken werd ze gepost in twee Facebookgroepen.

Er namen 33 respondenten deel, [34] wat in lijn lag met de verwachtingen omdat taxidermie een nicheambacht is. De kwalitatief gedreven multimethodische aanpak ving beperkingen van de enquête op, zoals generaliseerbaarheid van data en de louter neergeschreven aard van de informatie.

Fase 3: interviews en focusgroepen, analyse van documentaires en kuiken opzetten

De laatste fase bestond uit verschillende etnografische onderzoeksmethoden: vier semigestructureerde diepte-interviews en twee focusgroepen met taxidermiebeoefenaars, [35] twee expertinterviews, analyse van documentaires over taxidermie en het zelf opzetten van een kuiken tijdens een privéworkshop. Tijdens dit etnografisch onderzoek kon ik als onderzoeker meerdere zintuigen inzetten en emoties en zintuiglijke waarnemingen bevragen; daarnaast bood het de mogelijkheid om antwoorden uit de enquête af te toetsen. Interviewpartners onder taxidermiebeoefenaars werden geselecteerd op basis van gender, leeftijd, regio, de status van de beoefenaar (niet-professioneel of [semi]professioneel) en het al dan niet doorgeven van het vakmanschap. [36] De gesprekken met kinderen vonden bij hen thuis plaats in aanwezigheid van een ouder; omwille van de andere belevingswereld en beperktere taligheid werden minder en aangepaste vragen gesteld.

De twee expertinterviews hadden als doel de Vlaamse beleidskaders voor de transmissie van het taxidermievakmanschap door educatie te verhelderen en de mate van samenwerking tussen de beleidsdomeinen “Onderwijs en Vorming” en “Cultuur” te verkennen. Het eerste expertinterview was een dubbelinterview met Geert Janssen en Sarah Bonte, werkzaam rond beroepskwalificaties bij AHOVOKS (Agentschap voor Hoger Onderwijs, Volwassenenonderwijs, Kwalificaties en Studietoelagen); [37] het tweede was met Sophie Muyllaert, beleidsadviseur immaterieel erfgoed bij Departement CJM.

Parallel met de interviews analyseerde ik de documentaires Focus Vakmanschap: Taxidermie en Portret van een taxidermist: Michèle Monsieurs. [38] Eerstgenoemde documenteert het ambacht audiovisueel en draagt zo bij aan borging ervan, de tweede toont de link tussen jacht en taxidermie. Als laatste stap zette ik zelf een kuiken op. Hiermee kon ik met verschillende zintuigen de taxidermiepraktijk ervaren, wat het een diepere betekenis gaf.

Ethiek

Het onderzoek is uitgevoerd volgens de Ethical Principles van UNESCO en de Code of Ethics van de American Anthropological Association. [39] Het versterken van de primaire rol die CGI's hebben in het borgen van het vakmanschap, vormde het uitgangspunt: in alle onderzoeksfases participeerden taxidermiebeoefenaars en de onderzoeksvraag vertrok vanuit een door hen geformuleerde behoefte. Ze gaven mee vorm aan het onderzoek en bewaakten dat het hen ten goede komt; de werkwijze verliep transparant en de onderzoeksresultaten zijn met hen gedeeld. Om de anonimiteit van de beoefenaars te garanderen, staat bij citaten beperkte informatie over de respondenten; waar ik namen vernoem, is dit afgetoetst met de betrokkenen. De participanten gaven geïnformeerde toestemming. Bij interviews met kinderen deden ouder en kind dit. Tot slot houdt dit onderzoek geen waardeoordeel in over het vakmanschap. Ethische aspecten met betrekking tot de agency van dieren die binnen Critical Animal Studies worden bediscussieerd, vallen buiten deze studie, aangezien de focus ligt op de transmissie van vakmanschap door educatie. Een onderzoek naar de agency van dieren binnen dit vakmanschap vergt een aparte studie.

De onderzoeksresultaten zijn geïntegreerd weergegeven en geïllustreerd met citaten. Eerst komt aan bod hoe beoefenaars in Vlaanderen taxidermie definiëren, gevolgd door een beschrijving van deze beoefenaars en de overdracht van het vakmanschap anno 2024. Deze drie thema’s vormen de basis voor de bespreking van knelpunten en mogelijkheden rond de transmissie via formele en niet-formele educatie.

Kern en grenzen van het taxidermievakmanschap

Eenstemmige definities voor “ambacht” en “vakmanschap” ontbreken, maar ook specifiekere begrippen als “taxidermie” en “taxidermist” worden door beoefenaars verschillend ingevuld. Dit onderzoek verkent de kern en grenzen van het taxidermievakmanschap en raakvlakken met andere ambachten en kunst.

Taxidermie is een samenstelling van de Griekse woorden taxis (ordening, schikking) en derma (huid): het schikken van huid. [40] Een beoefenaar (focusgroep) geeft de volgende beschrijving: “Een taxidermist is eigenlijk iemand die een dier opzet in zijn meest natuurgetrouwe pose (…).” Deze definitie komt in meerdere gesprekken terug en sluit aan bij de natuurwetenschappelijke invulling van taxidermie sinds de Verlichting. Giovanni Aloi beschrijft dat curator Louis Dufresne in 1803-1804 als eerste de Franse term “taxidermie” gebruikte in Nouveau Dictionnaire d’Histoire. [41] Hiermee plaatsten Louis Dufresne en tijdgenoten de praktijk in een wetenschappelijke traditie en ontstond een scheiding met oudere praktijken zoals het opstoppen (empailler, stuffing) van huiden. “Naturaliseren” – wat respondenten niet veel gebruiken – past op het einde van het rijtje van termen die de evoluties binnen het vakmanschap weerspiegelen. In Focus Vakmanschap: Taxidermie vertelt Michiel Tilley dat de praktijk doorheen de tijd evolueerde door veranderende technieken en materialen, met behoud van de kern: het modelleren van een dierlijke huid over een vorm. [42] Deze veranderingen in de praktijk sluiten aan bij het dynamische karakter van levend erfgoed. De bevraagden zien innovatiekansen in het vakmanschap, vooral via 3D-scannen en -printen en het gebruik van duurzamere materialen.

De respondenten van de enquête beschrijven de preparaten die ze maken aan de hand van 11 categorieën. [43]

Ook personen die enkel skeletten bouwen of looien namen deel aan het onderzoek. Een dertiger zegt: “[Een taxidermist is] letterlijk volgens de definitie iemand die de huid van een dier verplaatst. Inderdaad, mensen die skeletpreparaties doen, gaan zich ook vaak wel taxidermist noemen. (...) Volgens de ruwe definitie zijn dat eigenlijk geen taxidermisten, maar die zijn ook wel bezig met bewerking van dierlijk materiaal (…) Het is maar waar dat ge uw lijn gaat trekken.” (focusgroep)

Hieruit blijkt dat “taxidermie” een brede of smalle invulling kan krijgen. In het prepareren van dieren ontstaat de verbondenheid. Het begrip “preparateur” – gangbaar in Nederland en Duitsland – vinden beoefenaars minder mooi klinken en breder dan “taxidermist”. Personen die skeletten monteren, gesteenten en fossielen fixeren, insecten opzetten, mensen plastineren, het op sterkwater zetten van specimens, enz. zijn allemaal preparateurs. Over skeletteren is er discussie, maar het prepareren van insecten, het op sterkwater zetten van specimens en diaphoniseren beschouwen de geïnterviewden unaniem niet als taxidermie: er is geen huid bij betrokken, de complexiteit ligt laag en er is weinig artistieke inbreng van de maker.

Over het artistieke aspect van taxidermie is er eveneens discussie onder beoefenaars, alhoewel ze technieken als sculpteren, mallen maken, airbrushen, enz. gebruiken. De link met sculpteren omschrijft een taxidermist als “(...) eigenlijk is dat beeldhouwen, maar vanuit een sculptuur dat er al is.” De huid die er nog is en het verwijderde lichaam bepalen de vorm. Een natuurgetrouwe weergave van het dier beschouwen (semi)professionelen als een van de kernwaarden van taxidermie, want het onderscheidt “kwaliteitsvolle” taxidermieobjecten van “minder mooie”. Tegelijkertijd is elke uitvoering – zelfs bij specimens van dezelfde soort – ook weer anders; volgens sommigen schuilt net daarin het artistieke. Daar tegenover staat dat hedendaagse kunstenaars die taxidermie als medium gebruiken, een hyperrealistische weergave vaak niet centraal zetten. [44] Beoefenaars zijn het erover eens dat taxidermie een ambacht is dat doorgedreven vakmanschap vereist en tijdsintensief is om te leren. Het begrip “kunst” gebruiken enkelen in de betekenis van “meesterschap”. Het grootste verschil met kunstenaars is dat taxidermisten bijna altijd in opdracht van klanten werken, met weinig ruimte voor experiment. Taxidermie en kunst raken elkaar minstens, maar Geert Janssen (procesbegeleider [kunst]ambachten bij AHOVOKS) wijst er tijdens het interview op dat in de beroepskwalificatie “taxidermist” in de Kwalificatiedatabank een verwijzing naar het artistieke ontbreekt. [45] Het document vermeldt wel beeldhouw-, giet- en airbrushtechnieken. In de ESCO Classification of Occupations van de Europese Commissie is het beroep ingedeeld bij Gallery, museum and library technicians; [46] volgens het beroepscompetentieprofiel “taxidermist” behoort het dan weer tot de sector “kunst en ambachten”. [47] Dus ook op Vlaams en Europees beleidsniveau schippert taxidermie tussen ambacht, kunst en techniek, wat gevolgen heeft voor de transmissie door educatie. Een mogelijke verklaring hiervoor ligt in de skillsets die bij het opzetten van dieren horen.

(...) je hebt dat beenhouwersstuk, dan heb je het stukje sculpteren van die lijven, dan heb je het stukje die huid erover doen, dichtnaaien. Er zijn zoveel verschillende skillsets. Afwerken, die mooi terug een kleur geven, er weer levendig laten uitzien. En elk van die dingen, daar zitten zoveel details en zoveel kennis en kunde in dat het veel complexer is. Het is niet één proces, het is echt een proces dat bestaat uit heel veel verschillende stukken. En elk van die stukken moet je een beetje (...) beheersen. (focusgroep)

Deze beoefenaar vertelt dat taxidermie uit verschillende processen bestaat die elk veel skills vergen; daarom is het een complex vakmanschap. Sarah Bonte (coördinator beroepskwalificaties, AHOVOKS) merkt op dat er binnen de kenniselementen in de beroepskwalificatie “taxidermist” nog geen onderverdeling gemaakt is in “basiskennis”, “kennis” en “grondige kennis”. [48] Zo’n indeling zal een beter zicht geven op aspecten in de kern en periferie van het beroep.

De bevraagde (semi)professionelen geven per competentie uit de beroepskwalificatie aan in welke mate taxidermisten deze volgens hen moeten beheersen.

De competenties “biomedische data vastleggen”, “osteologische montages maken” en “restauratie van opgezette dieren” vinden ze minder belangrijk. Tijdens de gesprekken bleek de formulering van eerstgenoemde competentie onduidelijk, hetgeen de antwoorden verklaart. Of beheersing van de twee andere competenties noodzakelijk is, hangt samen met de brede of smalle invulling van taxidermie. Sommige beoefenaars beschouwen restaureren als een specialisatie, anderen beschouwen het als een apart vak: niet alle taxidermisten restaureren en er zijn restauratoren van taxidermie die geen dieren (kunnen) opzetten. Hetzelfde geldt voor skeletten bouwen, looien en villen. Alle vier de processen, met bijhorende skillsets, kunnen als gerelateerde ambachten worden gepercipieerd. [49]

Taxidermiebeoefenaars in Vlaanderen

Taxidermiebeoefenaars in Vlaanderen vormen een diverse groep. De jongste respondent was negen jaar, de oudste 54, maar er zijn oudere beoefenaars. Tijdens de focusgroepen zijn meerdere gepensioneerde taxidermisten genoemd en kinderen tot zeventigplussers nemen deel aan workshops. De ervaring met taxidermie varieert van minder dan een jaar tot meer dan veertig jaar. Er zijn beduidend meer mannen dan vrouwen die voor hun twintigste de eerste stappen zetten in taxidermie, maar het laatste decennium stromen meer vrouwen in. Vaak begonnen ze pas na hun dertigste en verschillende van hen zijn ondertussen (semi)professioneel actief.

Het aantal beoefenaars in Vlaanderen is moeilijk in kaart te brengen omdat de Vlaamse Vereniging van Preparateurs niet meer bestaat, en het aantal afhankelijk is van de brede of smalle invulling van taxidermie.

Hoeveel taxidermisten zouden er nu in België zijn? [vijftiger].
Professionelen heb ik hier, ik heb een lijst van 45. [dertiger]
Ja. Toen ik begon, waren er een tiental, denk ik. Ja, ja. En dan heb je er veel meer die dat als hobby doen (...) (focusgroep)

Dit citaat beschrijft dat het aantal (semi)professionele taxidermisten de laatste decennia is toegenomen en er veel niet-professionelen zijn. Van de lijst van circa 45 (semi)professionelen in België, zijn er een veertigtal in Vlaanderen gevestigd, waarvan ongeveer twee vijfde vrouw is. [50] Meer dan de helft van de niet-professionelen geeft in de enquête aan in de toekomst (semi)professioneel aan de slag te willen. Onder niet-professionelen is de grootste groep hobbyist (waarvan de meerderheid vrouw) en bij professionelen is dat taxidermist in bijberoep.

Zoals hoger omschreven, ontwikkelen beoefenaars voorkeuren voor het maken van bepaalde soorten preparaten en sluiten ze andere uit, bijvoorbeeld hondenrassen die ze zelf hebben of jachttrofeeën. Anderzijds zijn meerdere taxidermisten ook jager. Taxidermisten verwijzen klanten door bij specimens die ze zelf niet opzetten of waarin iemand anders is gespecialiseerd. Er zijn bijvoorbeeld weinig taxidermisten die huisdieren opzetten, want het is delicaat omdat eigenaars een perfect beeld hebben van het dier. Daarom worden ze soms betrokken bij het taxidermieproces.

Zowel beoefenaars als klanten vormen een onderdeel van de erfgoedgemeenschap – zoals gedefinieerd in artikel 2b van de Faro Conventie [51] – van taxidermisten. “Gemeenschap” is niet gedefinieerd in de 2003 Conventie en hetzelfde geldt voor de twee andere termen in Communities, Groups and Individuals. [52] Dit laat opnieuw ruimte voor interpretatie van de begrippen. Bevraagde taxidermisten gebruiken de term “gemeenschap” niet spontaan: “Dat is gewoon een groep mensen die snapt wat dat je allemaal aan het doen bent. [twintiger] (...) Wij gaan nooit zeggen dat ik deel uitmaak van de gemeenschap van de taxidermisten. [vijftiger]” (focusgroep)

Ze zien zichzelf als een groep mensen die elkaars praktijken begrijpt. De laatste jaren ontstaan er meer contacten tussen beoefenaars. De bevraagden ervaren de bijeenkomst voor professionele taxidermisten in België, die Michiel Tilley in 2023 voor de eerste keer organiseerde, als een belangrijk groepsvormend initiatief dat ze graag voortgezet zouden zien. Niet-professionelen hebben zowel fysiek als online contact met minder beoefenaars dan (semi)professionelen, en de meeste beoefenaars geven aan dat ze behoefte hebben aan meer uitwisseling.

Voor twee derde van de deelnemers aan de enquête bepaalt het taxidermievakmanschap hun identiteit in “hoge” tot “zeer hoge mate”. Dat sluit aan bij de omschrijving voor groups als “(...) those collectives whose identity is based on a shared interest” van Gabriele D’Amico Soggetti; met communities verwijst hij naar groepen met overtuigingen die een metafysische dimensie hebben. [53] Marc Jacobs moedigt dan weer aan om “CGI’s” als acroniem in te zetten en niet als drie aparte begrippen. [54] In navolging hiervan krijgen in deze studie de termen “(taxidermie)beoefenaars” en “CGI’s” de voorkeur, aangezien “gemeenschap” voor de participanten geen herkenbaar begrip is.

Taxidermievakmanschap en transmissie door educatie anno 2024

Transmissie gaat over hoe taxidermiebeoefenaars in Vlaanderen het vakmanschap leren en doorgeven. Een taxidermist beschrijft dat de oudere generatie taxidermisten het beroep van hun vader leerde:“[Taxidermisten] dat zijn inderdaad mensen die zijn er zo ingerold, inderdaad, van vader op zoon. Tot hun veertien naar school gegaan of tot hun zestien naar school gegaan. Gelijk dat je vroeger de ambachten had eigenlijk.” (focusgroep)

Nu spelen er andere motivaties om het vakmanschap te leren zoals interesse in dieren, natuur en jacht, het artistieke aspect, het wetenschappelijke karakter (anatomie, biologie) en reflectie op vergankelijkheid. Omdat er in België geen opleiding tot taxidermist bestaat, moeten geïnteresseerden zelf uitzoeken hoe ze het vak kunnen leren. Beoefenaars beschrijven dat het tijd vraagt – Tim Ingold spreekt over “het groeien” van vakmanschap [55] – om datgene wat zich niet altijd in woorden laat uitdrukken, in de vingers te krijgen. Isabelle Borsus’ onderzoek toont eveneens aan dat volledige beheersing van het taxidermievakmanschap niet noodzakelijk samengaat met het vermogen om de details van deze geïncorporeerde kennis onder woorden te brengen. [56]

(...) hoe dat die die kopjes maakt, ik vroeg haar dat. (…) Zij vergelijkt dat dan met de foto's van die kat. En hetgeen dat er dan uitkomt, is echt topkwaliteit, maar ze kan dat niet in woorden zeggen, je moet daar zoveel klei of dit of dat of. Dus veel van die dingen is een beetje, ja, wat letterlijk is dat in de vingers zit. (…) (focusgroep)

Het citaat gaat over hoe woorden tekort kunnen schieten en hoe “voelen” interageert met “zien” tijdens het taxidermieproces. “Ruiken” is belangrijk wanneer het dier binnenkomt; de geur vertelt of het dode dier vers genoeg is om op te zetten en voorspelt hoe het verdere proces zal verlopen. Omdat het vaak over impliciete, zintuiglijke kennis gaat, is het logisch dat taxidermiebeoefenaars vooral door experimenteren leren, vaak gecombineerd met geschreven en audiovisuele bronnen.

Hoewel veel beoefenaars grotendeels autodidact zijn, vinden ze een mentor belangrijk om het groeiproces te begeleiden. Volgens Arjo Klamer gebeurt deze begeleiding het best door “meesters” die op basis van vooropgestelde criteria worden geselecteerd. [57] Vooral voor leken is het moeilijk om een mentor te vinden omdat begeleiding tijdsintensief is, niet financieel wordt vergoed en er angst leeft voor toekomstige concurrentie. In het onderzoek keren dezelfde vier namen van taxidermist-mentoren in Vlaanderen terug; het eerdergenoemde meester-leerlingtraject van taxidermisten Michiel Tilley en Lilia Jimenez is een voorbeeld van deze leervorm binnen een beurssysteem. Voor (semi)professionelen is werken bij of naast een meester-taxidermist een andere leervariant.

De laatste vijftien jaar groeit het workshopaanbod in Vlaanderen en dankzij sociale media zijn workshops makkelijker te vinden. Ze fungeren meestal als introductie en focussen, door de beperkte tijd, vaak op kleinere dieren zoals vogels. Geïnteresseerden verplaatsen zich door heel Vlaanderen, omdat er weinig kansen zijn om taxidermie te beoefenen. Dit wijst op een duidelijke leervraag en mobiliteit. Ze trekken ook naar Bos en Fauna in Nederland dat diverse en meer langdurige cursussen aanbiedt. [58] Enkelen reisden naar Wallonië, andere Europese landen en naar andere continenten voor kampioenschappen, [59] cursussen, formele opleiding, samenwerking of stage.

Uit de enquêteresultaten blijkt dat de meeste (semi)professionelen het vakmanschap doorgeven en dit op meer manieren doen dan niet-professionelen. Ze willen het ambacht in leven houden, hun kennis doorgeven, inspelen op de vraag naar opleiding en het taboe rond kennisdeling doorbreken. Hoewel de bereidheid tot kennisdeling groeit, verschillen de meningen over het vrijgeven van alle finesses uit angst voor latere concurrentie. Dit komt ook naar voren in het onderzoek van Ahmet Erman Aral naar de meester-leerlingtrajecten; hij constateert dat deze angst het potentieel van de vakmanschapsbeurzen kan beperken. [60]

Op basis van de onderzoeksresultaten volgt een beschrijving van aspecten die transmissie van het taxidermievakmanschap door educatie hinderen en kunnen faciliteren.

Kansen binnen formele educatie

Op meerdere momenten tijdens het onderzoek gaven beoefenaars aan behoefte te hebben aan formele educatie om het ambacht diepgaand te leren, naast bestaande vormen van niet-formele educatie (zoals workshops, stages, meester-leerlingtraject en zelfstudie) en informeel leren (zoals samenwerking tussen taxidermisten, deelname aan kampioenschappen en bijeenkomsten). Volgens de grote meerderheid zijn er onvoldoende opleidingsmogelijkheden in Vlaanderen en bovendien wil ongeveer twee derde zich binnen de drie jaar verdiepen in het vakmanschap via opleiding.

Jong en oud hebben interesse in taxidermie. Beoefenaars zien mogelijkheden om (delen van) het vakmanschap in formele educatie te integreren. De twee geïnterviewde kinderen zouden het graag leren in een school, naar analogie van “een teken- of muziekschool”. [61] Volwassen taxidermiebeoefenaars staan open voor alle mogelijkheden binnen formele educatie, zolang er een aanbod komt. Ze geven aan dat bepaalde onderdelen van taxidermie in verschillende onderwijsniveaus en opleidingen een plek kunnen krijgen, omdat het ambacht uit verschillende processen bestaat. Daarnaast vinden ze het belangrijk dat in een opleiding het vakmanschap in al zijn diversiteit aan bod komt, omdat er niet één aanpak bestaat. Dat kan worden bereikt door een diversiteit aan lesgevers, die tevens over het nodige meesterschap beschikken, ook (ped)agogisch-didactisch. Voor Arjo Klamer maken meesterschap en de (ped)agogisch-didactische competentie deel uit van de selectiecriteria voor de titel van “meester”. [62]

Een beroepsopleiding in het volwassenenonderwijs of ingericht door een organisatie zoals Syntra [63] vinden beoefenaars het meest voor de hand liggend. Er is minder eensgezindheid over mogelijkheden in het secundair onderwijs dan over andere vormen van formele educatie. In de focusgroepen bediscussieerden ze of het niet te vroeg is voor adolescenten om zich te specialiseren in een niche-ambacht, terwijl anderen opmerkten dat taxidermie populair zou zijn en past in een technische richting (dubbele finaliteit) of lessen “plastische opvoeding”. Er was eveneens geen eensgezindheid over de plaats van taxidermie in het hoger en deeltijds kunstonderwijs (DKO); de argumenten van voor- en tegenstanders hebben betrekking op de artistieke component van het vakmanschap. Onderzoek naar innovatieve technieken, taxidermie als medium in kunst en restauratie van taxidermieobjecten vinden de bevraagden passen in het hoger onderwijs.

Kwalificatie

Welke mogelijkheden zijn er vanuit beleidsperspectief? De beroepskwalificatie “taxidermist” is ingeschaald op kwalificatieniveau 4, wat overeenkomt met niveau secundair (volwassenen)onderwijs. [64] Volgens Sarah Bonte en Geert Janssen (AHOVOKS) is de kans klein dat taxidermie in het secundair onderwijs wordt ingericht, gezien de specifieke aard van de beroepskwalificatie en het verwachte aantal leerlingen. [65] Ook de vierde graad van het DKO leidt tot een beroepskwalificatie. Mocht de artistieke component in de beroepskwalificatie “taxidermist” duidelijker aanwezig zijn, dan ligt hier een theoretische mogelijkheid, maar Geert Janssen stelt dat deze momenteel niet tot uiting komt. Beiden schatten de kansen voor een taxidermieopleiding het hoogst in binnen het studiegebied “ambachten” in het volwassenenonderwijs, of een aanbod door een organisatie als Syntra of (een bedrijf uit) de taxidermiesector zelf. Bij de twee laatstgenoemde opties hoort een procedure via het Vlaams Departement Werk en Sociale Economie (WSE). Een laatste mogelijkheid is om via een EVC-traject een bewijs van beroepskwalificatie te behalen. [66] Dat verloopt via een erkend testcentrum, meestal een Centrum voor Volwassenonderwijs (CVO) of een organisatie uit de sector, wat voor taxidermie momenteel niet mogelijk is, omdat er geen formele opleiding bestaat. Het kwalificatieniveau en de competenties in de beroepskwalificatie bepalen waar het vakmanschap theoretisch gezien een plek kan krijgen in het opleidings- en onderwijsveld. Dit onderstreept het belang van het zorgvuldig vastleggen van deze competenties, de vaardigheden en vereiste basiskennis, kennis en grondige kennis. Een actualisering van de beroepskwalificatie biedt taxidermisten de kans om het ambacht te herdefiniëren, de kern en grenzen ervan af te bakenen en deelkwalificaties te formuleren (smalle versus brede invulling). Hierbij kunnen ze raakvlakken met gerelateerde ambachten aangeven.

De meeste taxidermiebeoefenaars kennen de beroepskwalificatie “taxidermist” niet en weten niet langs welke procedures opleidingen tot stand komen. Sarah Bonte en Geert Janssen verduidelijkten dat voor een opleiding in het volwassenenonderwijs een opleidingsprofiel moet worden ontwikkeld op basis van de beroepskwalificatie. [67] Het initiatief hiervoor ligt bij de onderwijs- of opleidingsverstrekkers, tenzij de sector zelf een opleiding inricht. Voor dit laatste hoeven beoefenaars niet vertegenwoordigd te zijn in een feitelijke vereniging of een vereniging met rechtspersoonlijkheid, hoewel dat het proces vergemakkelijkt. Volgens hen moeten beoefenaars wel aantonen dat het initiatief breed gedragen is, wat uit dit onderzoek blijkt.

Door onderwijs, opleiding of een EVC-traject kunnen beoefenaars een bewijs van beroepskwalificatie verkrijgen. [68] (Semi)professionele taxidermisten zien dit als voordeel van formele educatie, omdat het hun vakmanschap valideert: het kan bewustzijn creëren van de complexiteit van het ambacht, de waardering bij klanten voor kwaliteitsproducten vergroten en spanningen over prijszetting verminderen. Die spanningen ontstaan doordat sommige niet-professionelen goedkoop verkopen, wat bepaalde (semi)professionelen terughoudend maakt in het doorgeven van hun vakmanschap. Ook bij leerlingen in meester-leerlingtrajecten was er volgens Sophie Muyllaert vraag naar een certificaat of kwalificatie. [69] Het Departement CJM kan dit niet uitreiken, wat de noodzaak tot samenwerking met de Departementen Onderwijs en Vorming (DOV) en WSE blootlegt.

Publieke vraag

De vakmanschapsbeurzen zijn ondertussen bekend onder taxidermiebeoefenaars, die nu vaak op vrijwillige basis mentor zijn. Deze meester-leerlingtrajecten kunnen flexibeler worden ingevuld dan opleidingen binnen formele educatie, maar bedienen een klein aantal beoefenaars, terwijl de publieke vraag – ook onder taxidermiebeoefenaars – vaak groter is. Dit roept bedenkingen op over doelgroep, efficiëntie, inzet van meerdere trajecten voor eenzelfde vakmanschap en duurzame transmissie. [70] Aansluitend bij de bevindingen van Ahmet Erman Aral, blijkt ook uit deze studie dat voor ambachten met een grotere vraag, zoals taxidermie, integratie van het beurssysteem in of samenwerking met formele educatie te overwegen is. [71] Voor opleidings- en onderwijsverstrekkers moet het aantal geïnteresseerden dan weer voldoende groot zijn om een opleiding in te richten. Dreigen traditionele ambachten, zoals taxidermie, hierdoor tussen wal en schip te belanden?

Wetgeving

De wetgeving beïnvloedt borging van taxidermie: door de complexiteit ervan stoppen sommige taxidermisten met het ambacht.

[De Vlaamse Vereniging van Preparateurs] waren heel fel met wetgeving bezig (...) Maar op den duur, je loopt tegen zoveel deuren, dat die mannen op den duur zeiden van: het stopt voor ons. Je kunt gewoon niks goed doen. Je kunt doen wat je wilt, maar je doet altijd alles fout. (focusgroep)

Het citaat noemt de onduidelijke wetgeving rond taxidermie en het gebrek aan medewerking op beleidsniveau als een van de redenen waarom de Vlaamse Vereniging van Preparateurs is ontbonden. Tijdens de taxidermistenbijeenkomst in 2024 organiseerden beoefenaars zelf een informatiesessie over de materie. [72] Beoefenaars gaven herhaaldelijk aan dat ze opleiding hierover belangrijk vinden en zien een rol weggelegd voor formele educatie. In de focusgroepen werd bovendien de vraag gesteld welke organisatie een opleiding wil aanbieden zolang de wetgeving tegenstrijdigheden en grijze zones bevat. Dit toont aan dat die onduidelijkheden de transmissie door educatie bemoeilijken. Een aanbod binnen formele educatie kan voor de overheid echter een katalysator zijn om de wetgeving beter op het taxidermievakmanschap te laten aansluiten en ze te centraliseren, [73] “(…) want nu moeten we zelf altijd ook alles bijeensprokkelen van de verschillende sites.” (focusgroep) Om dit te realiseren is opnieuw samenwerking tussen verschillende beleidsdomeinen nodig.

Participatie van CGI’s

Taxidermiebeoefenaars engageren zich in niet-formele educatie en willen bijdragen aan de ontwikkeling van een formeel opleidingsaanbod; de bereidheid om dit zelf te trekken is er echter nog niet. Ze discussieerden over wie het initiatief voor het opstellen van een (opleidings)profiel moet nemen: de onderwijs- of opleidingsverstrekkers, of de sector zelf. Beide focusgroepen lanceerden het idee van een “expertenraad van taxidermisten” als aanspreekpunt. Deze kan adviseren over het curriculum en bepalen wie gekwalificeerd is om les te geven, in afwachting van lesgevers met een bewijs van beroepskwalificatie. Sophie Muyllaert ziet hierin een rol als go-between voor de landelijke erfgoeddienstverleners. [74] Ze staan dicht bij de CGI’s en hebben expertise opgebouwd met de vakmanschapsbeurzen – voor taxidermie is dit ETWIE. Maar hebben deze ngo’s de draagkracht om formele educatie voor traditioneel vakmanschap te faciliteren over departementen, diensten en organisaties heen?

Dit artikel biedt antwoorden op de vraag hoe het taxidermievakmanschap in Vlaanderen kan worden doorgegeven door formele en niet-formele educatie. Het multimethodisch onderzoek zet in de geest van de UNESCO 2003 Conventie participatie van CGI’s centraal. Dit weerspiegelt zich in de methodologie waarbij taxidermiebeoefenaars in Vlaanderen het onderzoek mee vormgaven. Het onderzoek legt de behoefte bloot aan overdracht van de praktijk door formele educatie naast bestaande vormen van niet-formele educatie en informeel leren, en draagt bij aan het bredere wetenschappelijk debat over traditioneel vakmanschap en transmissie via educatie.

De resultaten tonen aan dat beoefenaars van traditionele ambachten zeer divers zijn en vaak geen hechte, georganiseerde groep vormen. Hierdoor kunnen ze moeilijk zelf in hun opleidingsbehoeften voorzien of die kenbaar maken bij opleidingsverstrekkers. Overheden spelen dan ook, in lijn met artikel 14 van de 2003 Conventie, een cruciale rol in het faciliteren van een formeel opleidingsaanbod. [75] Dit kan complementair zijn aan of in het niet-formele aanbod worden geïntegreerd, waardoor toenadering tussen beide vormen van educatie ontstaat. Overheden kunnen een actieve rol opnemen in het stimuleren van een educatief aanbod voor alle leeftijdsgroepen – ook vanaf jonge leeftijd – en in het ondersteunen van mentorschap voor de overdracht van vakmanschap. Deze overheidsinspanningen voor de transmissie van traditioneel vakmanschap moeten plaatsvinden met maximale participatie van CGI’s. Ngo’s die dicht bij beoefenaars staan – zoals de landelijke erfgoeddienstverleners in Vlaanderen – kunnen mits voldoende omkadering als go-between optreden en inspraak faciliteren bij cruciale aspecten van de transmissie. [76]

Cruciale aspecten voor transmissie van traditioneel vakmanschap door educatie

Ngo’s kunnen de verbondenheid tussen beoefenaars vergroten, zodat ze sterker naar buiten kunnen treden om een draagvlak voor formele educatie te creëren. Daarnaast kunnen zij helpen bij de samenstelling van expertenraden van beoefenaars, die de betreffende traditionele ambachten vertegenwoordigen.

Voor de uitoefening én het voortbestaan van specifieke traditionele ambachten is een helder wetgevend kader cruciaal. De wetgevende macht kan met participatie van CGI’s en door bemiddeling van ngo’s nagaan waar de knelpunten zitten, deze wegwerken en instaan voor centralisering van de richtlijnen op een platform.

Via een participatieve definiëring op basis van skillsets kunnen de kernen van de verschillende traditionele ambachten worden bepaald en relaties met andere ambachten in kaart worden gebracht. Dit kan als basis dienen voor de actualisatie van beroepskwalificaties.

De betreffende diensten kunnen met participatie van CGI’s bekijken welke aspecten van het vakmanschap een plaats kunnen krijgen in niet-formele en formele educatie en hoe dit best gebeurt. Daarbij kunnen samenwerkings- of integratiemogelijkheden van beide vormen van educatie worden onderzocht, voor een efficiënte inzet van middelen volgens de publieke vraag.

Overheden moeten inzetten op certificering en kwalificatie van traditioneel vakmanschap om kwaliteit te honoreren en alle vormen van leren te valideren. Hierdoor kunnen spanningen tussen (semi)professionele en niet-professionele beoefenaars verminderen en kan de waardering voor vakmanschap toenemen.

Om bovenstaande te realiseren en gezien de raakvlakken van traditionele ambachten met domeinen zoals erfgoed, onderwijs, economie en kunst, is samenwerking tussen ministeries, departementen, domeinen en diensten onontkoombaar. Op die manier kan de overheid met participatie van CGI’s de transmissie van traditioneel vakmanschap door educatie bevorderen, bijdragen aan de borging ervan en het maatschappelijk respect ervoor versterken.

[1] Professionelen zijn taxidermist in hoofdberoep, semiprofessionelen in bijberoep.

[2] UNESCO, Basic Texts of the 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. 2024 Edition. Parijs, 2024, p. 5-6.

[3] Ibidem, p. 11-12; M. Jacobs, ‘Article 15. Participation of Communities, Groups, and Individuals. CGIs, not Just “the Community”’, in: J. Blake & L. Lixinski (red.), The 2003 UNESCO Intangible Heritage Convention: A Commentary. Oxford, 2020, p. 271.

[4] I. Borsus, ‘Jeux de peaux: de l᾽incorporation des savoir-faire en taxidermie’, Techniques & Culture, Supplement bij nr. 76, 2021, p. 18.

[5] T. Ingold, Being Alive. Essays on Movement, Knowledge and Description. Londen, p. 60.

[6] M. Patchett, ‘The taxidermist’s apprentice: stitching together the past and present of a craft practice’, Cultural Geographies 23:3, 2016, p. 415.

[7] UNESCO, Basic Texts, p. 144.

[8] Ibidem, p. 6.

[9] A. Mignosa & P. Kotipalli, ‘Introduction’, in: A. Mignosa & P. Kotipalli (red.), A Cultural Economic Analysis of Craft. Cham, 2019, p. 6; R. Sennett, De ambachtsman. De mens als maker. Amsterdam, 2015, p. 28.

[10] A. Klamer e.a., Creatief vakmanschap in internationaal perspectief. Wat kunnen wij leren van de Japanners, Chinezen, Indiërs, Italianen, Duitsers en Engelsen?, 2012, p. 13-16.

Binnen deze indeling past taxidermie in de doorsnede van traditioneel ambacht en creatief vakmanschap, en zijn er raakvlakken met kunst. Voor de raakvlakken met kunst, zie G. Aloi, Speculative Taxidermy. Natural History, Animal Surfaces, and Art in the Anthropocene. New York, 2018.

[11] I. Vencatachellum, ‘UNESCO Approach to Crafts’, in: A. Mignosa & P. Kotipalli (red.), A Cultural Economic Analysis of Craft. Cham, 2019, p. 28.

[12] Tracks4crafts. Future-Oriented Heritage Approach in Europe: http://tracks4crafts.eu/ (bezocht op 12/10/2023); Crafting Futures, https://www.craftingfutures.be/nl/project/ (bezocht op 06/07/2024).

[13] België ratificeerde de 2003 Conventie in 2006.

[14] UNESCO, Basic Texts, p. 6, 11, 64, 76, 84, 161.

[15] M. Johnson & D. Majewska, Formal, non-formal, and informal learning: What are they, and how can we research them? 2022, p. 4; S.L. Tudor, ‘Formal – Non-formal – Informal In Education’, Procedia - Social and Behavioral Sciences 76, 2013, p. 822; Cedefop, Terminology of European education and training policy. A selection of 430 key terms: third edition. Luxemburg, 2024, p. 301.

[16] Cedefop, Terminology, p. 75, 538.

[17] Johnson & Majewska, Formal, non-formal, and informal learning, p. 4, 13; Cedefop, Terminology, p. 471; Tudor, Formal – Non-formal – Informal In Education, p. 822.

[18] “Informele educatie” is geen gangbare term omdat “educatie” systematische instructie inhoudt en bijgevolg intentioneel is; bij “leren” gaat het over actief verwerven van kennis, vaardigheden en competenties door de lerende. Zie Johnson & Majewska, Formal, non-formal, and informal learning, p. 11.

[19] Tudor, Formal – Non-formal – Informal In Education, p. 822.; Johnson & Majewska, Formal, non-formal, and informal learning, p. 4-5; Cedefop, Terminology, p. 349.

[20] Johnson & Majewska, Formal, non-formal, and informal learning, p. 4, 17.

[21] Sennett, De ambachtsman, p. 65-66; G. Mancacaritadipura, ‘Transmitting ICH in the Context of Informal, Non-Formal, and Formal Education’, ICH Courier 34:1, 2018, p. 9.

[22] Departement Cultuur, Jeugd & Media, ‘Beurzen voor het doorgeven van vakmanschap in een meester-leerlingtraject’: https://www.vlaanderen.be/cjm/nl/cultuur/cultureel-erfgoed/subsidies/beurzen-voor-het-doorgeven-van-vakmanschap-een-meester-leerlingtraject/ (bezocht op 27/09/2023).

[23] J.E. Blake, ‘Article 14. Education, Awareness-Raising, and Capacity-Building’, in: J. Blake & L. Lixinski (red.), The 2003 UNESCO Intangible Heritage Convention: A Commentary. Oxford, 2020, p. 265-266.

[24] De beursaanvraag kon ik om privacyredenen niet inkijken, maar bevat ongetwijfeld waardevolle educatieve inzichten voor transmissie van het vakmanschap. Zie Werkplaats immaterieel erfgoed, ‘Integrale opleiding tot taxidermist’: https://www.immaterieelerfgoed.be/nl/immaterieel-erfgoed/voorbeelden-van-borgen/integrale-opleiding-tot-taxidermist/ (bezocht op 23/10/2026).

[25] N. Partarakis & X. Zabulis, ‘Safeguarding Traditional Crafts in Europe’, Encyclopedia 3:4, 2023, p. 1255; X. Zabulis e.a., ‘A Roadmap for Craft Understanding, Education, Training, and Preservation’, Heritage 6:7, 2023, p. 5317; A.E. Aral, ‘Adapting the Living Human Treasures idea in Flanders (Belgium): The case of craftsmanship’, International Journal of Intangible Heritage 18, 2023, p. 112.

[26] M. Alivizatou, Intangible Heritage and Participation. Encounters with Safeguarding Practices. Londen, 2022, p. 2-3; J. Van Doorsselaere, ‘Safeguarding intangible cultural heritage through formal education in Flanders: A critical analysis of the implementation of the 2003 UNESCO Convention’, International Journal of Intangible Heritage 16, 2021, p. 38-40; Aral, Adapting, p. 112.

[27] Jacobs, Article 15, p. 279.

[28] S.N. Hesse-Biber e.a., ‘A Quality Driven Approach to Multimethod and Mixed Methods Research’, in: S.N. Hesse-Biber & R. Burke (red.), The Oxford Handbook of Multimethod and Mixed Methods Research Inquiry. Oxford, 2015, p. 5, 8-9.

[29] B. Matthews & L. Ross, Research methods. A practical guide for the social sciences. Harlow, 2010, p. 137.

[30] B. Schmidt‐Lauber, ‘Seeing, Hearing, Feeling, Writing. Approaches and Methods from the Perspective of Ethnological Analysis of the Present’, in: R.F. Bendix & G. Hasan-Rokem (red.), A Companion to Folklore. Chichester, 2012, p. 565-566.

[31] Ibidem, p. 563.

[32] Ibidem, p. 566.

[33] Via de mailinglijst van Michiel Tilley kon de enquête verspreid worden. De lijst bevat taxidermisten in België met btw-nummer of in dienst van een wetenschappelijke instelling of museum. Als lid van de voormalige Vlaamse Vereniging van Preparateurs, heeft hij de lijst geüpdatet via registraties bij het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV), online zoekwerk en netwerking.

[34] Van de 33 respondenten (11 mannen en 22 vrouwen) vulden 25 de enquête volledig in. Van de overige acht beantwoordden er vijf meer dan 75 procent van de vragen en drie minder dan de helft.

[35] Bij de interviews met taxidermiebeoefenaars is thematische saturatie bereikt.

[36] Van de veertien geïnterviewden waren er vier professionele, vijf semiprofessionele, drie niet-professionele beoefenaars (waarvan twee kinderen) en twee begeleidende ouders. Bij de beoefenaars waren er zes mannen en evenveel vrouwen, van negen tot 54 jaar oud.

[37] Geert Janssen is onderwijsadviseur en procesbegeleider van de beroepskwalificaties van (kunst)ambachten; Sarah Bonte is coördinator beroepskwalificaties, opleidingen en EVC.

[38] Focus Vakmanschap, ‘Taxidermie’: https://www.youtube.com/watch?v=hOyyhMWliuw/ (bezocht op 16/04/2024); Plattelands TV, ‘Portret van een taxidermist’, https://plattelandstv.be/videolist?Series_id=adbbf836-2337-4371-8b9f-f5da33f5fbba&index=18/ (bezocht op 01/02/2024).

[39] American Anthropoligical Association, ‘Code of Ethics of the American Anthropological Association’: https://americananthro.org/wp-content/uploads/aaa-code-of-ethics-2012.pdf/ (bezocht op 09/04/2026); UNESCO, Basic Texts, p. 143-145.

[40] P.T. Kalshoven, ‘Gestures of taxidermy: Morphological approximation as interspecies affinity’, American Ethnologist 45:1, 2018, p. 35, 39.

[41] Aloi, Speculative Taxidermy, p. 49-51.

[42] Focus Vakmanschap.

[43] Acht respondenten (N=33) beperkten zich tot één categorie.
Balgen is een conservatietechniek die gebruikt wordt voor onderzoek: enkel de huid en schedel worden bewaard en de oorspronkelijke vorm gaat grotendeels verloren. Bij “andere preparaten” noteerden bevraagden: spinnen, amfibieën, sterkwaterpreparaten, mummificeren, plastineren en diaphoniseren (structuur binnenin zichtbaar maken door de weke delen van het dier doorzichtig te maken).

[44] Ze gebruiken taxidermie vaak bij het problematiseren van het realisme dat eigen is aan het medium en om relaties tussen mens en dier aan te kaarten. Zie Aloi, Speculative Taxidermy, p. 20-25.; P.T. Kalshoven, ‘Replication as a Play on Categories: The Case of Taxidermy’, in: S. Dupré e.a. (red.), Reconstruction, Replication and Re-enactment in the Humanities and Social Sciences. Londen, 2020, p. 52-53.

[45] Expertinterview met Sarah Bonte en Geert Janssen (07/06/2024). De beroepskwalificatie “taxidermist” beschrijft welke competenties taxidermisten moeten beheersen om het beroep uit te oefenen. De beroepskwalificatie is gebaseerd op het beroepscompetentieprofiel “taxidermist”, opgesteld door de SERV (Sociaal Economische Raad van Vlaanderen) en gepubliceerd in de Competentdatabank van VDAB (Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding). Zie Vlaanderen, ‘Beroepskwalificatie taxidermist’: https://app.akov.be/pls/pakov/f?p=VLAAMSE_KWALIFICATIESTRUCTUUR:BEROEPSKWALIFICATIE::::1020:P1020_BK_DOSSIER_ID,P1020_HEEFT_DEELKWALIFICATIES:181,NEE/ (bezocht op 16/01/2024).; VDAB, ‘Beroepscompetentieprofiel taxidermist’: https://competent.vdab.be/competent/release/current/occupationalprofile/OP-210/ (bezocht op 26/07/2024).

[46] De ESCO-indeling van beroepen volgt de hiërarchische structuur van ISCO-08. Zie International Labour Organization, ‘The International Standard Classification of Occupations - ISCO-08’: https://isco.ilo.org/en/isco-08/ (bezocht op 26/07/2024).; European Union, ‘Occupation Taxidermist’: https://esco.ec.europa.eu/en/classification/occupation?uri=http%3A%2F%2Fdata.europa.eu%2Fesco%2Foccupation%2Fa78d8e2b-fe31-447f-8694-38ed7198d143/ (bezocht op 15/05/2024).

[47] Beroepscompetentieprofiel taxidermist.

[48] Expertinterview met Sarah Bonte en Geert Janssen (07/06/2024).

[49] De synoniemen voor “taxidermist” in de beroependatabank Competent van VDAB en de ESCO Classification of Occupations verschillen duidelijk. De ESCO-databank vernoemt: animal taxidermist, bird taxidermist, taxidermy technician; de Competentdatabank: dierenopzetter, osteoloog, preparateur van dieren, restaurateur van zoölogische collecties, taxidermist-restaurateur en zetter-decorateur in het conserveren van dieren.

[50] Twee keer zoveel vrouwen als mannen vulden de enquête in.

[51] Council of Europe, ‘Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society’: https://rm.coe.int/1680083746/ (bezocht op 09/04/2026).

[52] Jacobs, Article 15, p. 271.

[53] G. D’Amico Soggetti, ‘Article 15. Participation of Communities, Groups, and Individuals. Participation and Democracy', in: J. Blake & L. Lixinski (red.), The 2003 UNESCO Intangible Heritage Convention: A Commentary. Oxford, 2020, p. 303-304.

[54] M. Jacobs, Article 15, p. 280.

[55] T. Ingold, The Perception of Environment. Essays on Livelihood, Dwelling and Skill. Londen, 2000, p. 292.

[56] Borsus, Jeux, p. 3.

[57] A. Klamer, Crafting Culture: The importance of craftsmanship for the world of the arts and the economy at large. 2012, p. 7.

[58] Bos en Fauna: https://www.bosenfauna.nl/ (bezocht op 24/07/2024).

[59] European Taxidermy Championchips, ‘Europese kampioenschappen’: www.eurotaxidermy.eu (bezocht op 24/07/2024).; wereldkampioenschappen, The World Taxidermy & Fish Carving Championchips: https://www.taxidermy.net/wtc/ (bezocht op 24/07/2024).

[60] Aral, Adapting, p. 111.

[61] Arjo Klamer adviseert overheden educatie in creatieve ambachten vanaf jonge leeftijd te organiseren en ondersteunen. Zie Klamer, Crafting Culture, p. 8.

[62] Ibidem, p.7.

[63] Zie Syntra ‘Over Syntra’: https://www.syntra.be/over-syntra/ (bezocht op 17/07/2024).

[64] De Vlaamse Kwalificatiestructuur (VKS) hanteert acht kwalificatieniveaus. Zie Vlaamse overheid, ‘Beroepskwalificatie taxidermist, De Vlaamse Kwalificatiestructuur’: https://vlaamsekwalificatiestructuur.be/wat-is-vks/kwalificatieniveaus/ (bezocht op 28/07/2024).

[65] Expertinterview met Sarah Bonte en Geert Janssen (07/06/2024).

[66] EVC staat voor “Erkennen van Verworven Competenties”, zie Vlaamse overheid, ‘Decreet betreffende een geïntegreerd beleid voor de erkenning van verworven competenties van 26 april 2019’: https://codex.vlaanderen.be/Zoeken/Document.aspx?DID=1031737&param=inhoud/ (bezocht op 16/06/2024).

[67] Zie ook Stuurgroep Volwassen Onderwijs, ‘Opleidingsprofielen’: https://www.stuurgroepvo.be/opleidingsprofielen/ (bezocht op 16/06/2024).

[68] In Nederland bestond de kwalificatie “erkend preparateur”, die sommige taxidermisten in Vlaanderen bezitten.

[69] Expertinterview met Sophie Muyllaert (17/06/2024).

[70] Gelijkaardige bedenkingen leefden volgens Sophie Muyllaert (ibidem) ook bij het Departement CJM. Daarom is het beurssysteem in 2024 geëvalueerd en zijn er beleidsaanbevelingen geformuleerd, zie Vlaamse overheid, ‘Beurzen vakmanschap. Evaluatie en beleidsaanbevelingen 24.04.2025’: https://www.vlaanderen.be/cjm/sites/default/files/2025-07/Managementsamenvatting%20Beurzen%20Vakmanschap%20Evaluatie%20%26%20Beleidsaanbevelingen.pdf/ (bezocht op 08/04/2026).

[71] Aral, Adapting, p. 112.

[72] Voor taxidermie gaat het over federale en Europese wetgeving rond voedselveiligheid; federale, Europese en mondiale wetgeving over CITES (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora); soortenbeschermingswetgeving en jachtwetgeving.

[73] In Nederland zijn de regels voor taxidermie gecentraliseerd op het Ondernemersplein van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, zie Ondernemersplein, ‘Regels voor taxidermie (dieren opzetten)’: https://ondernemersplein.overheid.nl/wetten-en-regels/dieren-prepareren/ (bezocht op 14/05/2024).

[74] Expertinterview met Sophie Muyllaert (17/06/2024).

[75] Blake, Article 14, p. 265-266.

[76] Zie ook Alivizatou, Intangible Heritage, p. 2-3; Aral, Adapting, p. 112; Van Doorsselaere, Safeguarding, p. 38-40.