Schaamte in de bibliotheek: missiecollecties onder de loep

In het zog van de kolonisatiegolf van de 19e en vroege 20e eeuw vertrokken grote aantallen missionarissen, verbonden aan tientallen religieuze instituten in België, naar missiegebieden over de hele wereld. Die missies genereerden een niet-aflatende stroom studies, verslagen, correspondentie, beelden en publicaties over de regio’s, culturen en samenlevingen waarin zij actief waren. Dit materiaal belandde in de archieven en bibliotheken van de moederkloosters, en werd later aan KADOC in bewaring gegeven. De KADOC-collectie, sinds 1976 opgebouwd rond de aanwezigheid en impact van religie in Vlaanderen en België, deinde op die manier verder uit naar andere werelddelen. Ook via andere domeinen verkreeg de collectie een steeds internationaler karakter. Denk daarbij aan de archieven en publicaties van journalisten, vakverenigingen, politici en ngo’s die belangen hadden in de Belgische kolonie of er werkzaam waren. Hoewel missionaire collecties zijn opgebouwd vanuit een onmiskenbaar missionair perspectief, komen onvermijdelijk ook de missiegebieden en hun inwoners zélf uitgebreid aan bod. Dat maakt dit erfgoed ook relevant voor internationale erfgoed- en herkomstgemeenschappen.

Uit de raadplegingscijfers van KADOC blijkt dat zo’n twaalf procent van de leeszaalbezoekers uit het buitenland komt. Zij – en KADOC-medewerkers zelf – stoten op beperkingen in de ontsluiting. Zo zijn metadata vaak enkel in het Nederlands opgesteld, wat het vinden van de juiste informatie bemoeilijkt. Heel wat bronnen zelf zijn in het Nederlands geschreven, waardoor ze niet of minder goed leesbaar zijn voor buitenlandse onderzoekers uit Congo, Rwanda of Burundi, overwegend Franstalige landen. Bovendien zijn lang niet alle internationaal relevante stukken gedigitaliseerd, waardoor ze niet altijd op afstand ter beschikking kunnen worden gesteld. Om aan die manco’s (te beginnen) tegemoet te komen en zo de toegankelijkheid voor ons internationale publiek te verhogen, zette KADOC de afgelopen jaren in op de vertaling van metadata in het Engels of Frans, en de proactieve digitalisering van enkele belangrijke Franstalige missietijdschriften, zoals Missions en Chine et au Congo (scheutisten) of Précis historiques: bulletin mensuel des missions belges de la Compagnie de Jésus. Congo, Bengale, Ceylan (jezuïeten). Ondanks die (voortdurende) inspanningen kan het beter, want de ontsluiting laat ook op andere vlakken te wensen over.

Gevoeligheden onder ogen

Missiearchieven en -bibliotheken bevatten soms denigrerende, racistische en kwetsende taal en beelden die ongelijke machtsverhoudingen en soms wreedheden tonen, zowel impliciet als expliciet. In het verleden namen archivarissen soms bepaalde termen – geschreven op oude verpakkingsmaterialen of gebruikt in bestaande inventarissen – over in hun eigen beschrijvingen. Zo bleef kwetsende terminologie onnodig in gebruik in onze catalogi. Mede dankzij het dekolonisatiedebat nam ook in KADOC het besef toe dat actie nodig was. Daarvoor gebruikten we inzichten van collega’s in binnen- en buitenland. We participeerden aan infosessies over taal en macht (FARO), volgden de opleiding cultuursensitief erfgoedbeheer van de Reinwardt Academie en namen deel aan workshops over antiracisme (Bamko, vandaag Fémïya). We presenteerden onze missiecollecties op wetenschappelijke fora over koloniale geschiedenis en koloniaal erfgoed, en werkten samen met masterstudenten rond het gebruik van koloniale fotografie in klascontexten. Ook de thesaurus Woorden doen ertoe van het Nationaal Museum van Wereldculturen bleek een handig hulpmiddel bij de opmaak van beschrijvingen. Hij biedt een overzicht van (mogelijk) kwetsende woorden, voorzien van context en alternatieven. We verwerkten alle input in instructies voor een respectvollere en inclusievere beschrijving van personen en groepen.

In 2023 screenden we onze bibliotheekcatalogus op basis van Woorden doen ertoe. Zo’n 56 problematische termen bleken als UDC-trefwoord1 gelinkt te zijn aan 187 publicaties, voornamelijk boeken. Verder werden de termen 827 keer vastgesteld in titels, waarbij het voor een vijfde van de titels ging om zelf opgemaakte beschrijvingen van audiovisuele stukken en niet om formele titels van publicaties. Wijziging van de originele, historische titels in de bibliografische beschrijvingen is uiteraard niet aan de orde. Trefwoorden kunnen echter wel gewijzigd worden. Dat gebeurde in overleg met andere bibliotheken waarmee KADOC boekbeschrijvingen deelt in de gezamenlijke LIBISnet-catalogus (KU Leuven Bibliotheken, AfricaMuseum en LUCA school of Arts). De basislijst van UDC-trefwoorden werd door LIBIS gewijzigd, zodat problematische termen niet meer gelinkt kunnen worden aan titels. Ook de door KADOC beheerde trefwoordenlijsten in de ODIS-databank werden aangepast.

Transparantie

Parallel met deze acties openden we een communicatielijn met onze bezoekers. Op de webpagina ‘Kwetsende taal en beelden'2 lichten we de inhoud van de collectie toe en gaan we in op hoe die aansluit bij de werking en de rol van KADOC als erfgoedorganisatie. Omdat we beseffen dat historische uitingen van ongelijkheden en onrechtvaardigheden in de collectie ook vandaag nog kunnen kwetsen, vinden we het belangrijk om verschillende stemmen en perspectieven te betrekken bij ontsluitingsinitiatieven, zoals beschrijvingen en tentoonstellingen. Zo nodigden we Congolese kunstenaars uit om aan de slag te gaan met een missiefilmcollectie en waren we partner in het Europese project DE-BIAS, dat zich twee jaar lang boog over de kwestie van kwetsend taalgebruik in erfgoedmetadata.

Onze neergeschreven visie omvat niet alleen uitingen van racisme in de collectie, maar verwijst ook naar haatdragende teksten ten opzichte van LGBTQIA+-gemeenschappen, het ter beschikking stellen van gruwelijk beeldmateriaal, het documenteren van onderdrukking en ongelijkheid op basis van gender, klasse of leeftijd, en de omgang met menselijke resten. Vanwege de missie van KADOC – documentair erfgoed bewaren en ontsluiten voor academisch of persoonlijk onderzoek – is het niet aangewezen om collecties integraal te weren op basis van (mogelijke) gevoeligheden of controverse. We willen de collectie wel transparant duiden en contextualiseren.

We sloten ons aan bij de collegagroep Beladen bibliothecair erfgoed. Dit werk zal immers blijvend aandacht vragen. Dat gebeurt idealiter in dialoog met directe betrokkenen en partners. De webpagina ‘Kwetsende taal en beelden’ eindigt dan ook met een uitnodiging voor feedback en gesprek, want de stappen die werden gezet kwamen vooralsnog niet voort uit vragen van bezoekers van de leeszaal, lezingen of tentoonstellingen. De aanzet voor actie kwam vanuit een eigen aanvoelen of een vorm van schaamte over het pijnlijke verleden dat onvermijdelijk en onmiskenbaar in onze collectie aan bod komt.