De bibliotheek als oefenplaats van samenleven

We leven in ingewikkelde tijden. Polarisatie tussen mensen en groepen neemt toe. We zien dagelijks dat mensen minder begrip of empathie voor een andere mening en levensstijl kunnen opbrengen. Waar dat geoefend kan worden? Juist, in de bibliotheek.

De bibliotheek is namelijk een unieke plek. De kathedraal van nu, een pakhuis vol perspectieven, een neutrale plek waar het mag gaan over politiek en pietluttigheden. Waar vind je elders in stad of dorp nou nog een plek waar een dakloze en een zakenman aan dezelfde tafel zouden kunnen zitten? Waar jongeren en ouderen in dezelfde luie stoelen hangen? En dat allemaal in een openbare en niet-commerciële setting. De bibliotheek is uniek in hoe zij zoveel verschillende mensen bij elkaar weet te brengen op een fysieke plek.

Niet voor niets staan in het recente Nederlandse Bibliotheekconvenant en de Netwerkagenda voor de bibliotheekbranche democratie, debat en ontmoeting, burgerschap en bijdrage aan sterkere gemeenschappen genoteerd als prominente thema’s.

In Nederland zijn er jaarlijks ruim 57 miljoen bezoeken in de bibliotheken. Naast alle openbare informatie en kennis via de boekencollectie en de programmering vormen deze aanwezige mensen bronnen van levenskennis voor ieder die dat wil. Alleen komt deze verbinding of ontmoeting tussen bezoekers onderling maar lastig tot stand – we weten dat dat niet vanzelf gaat.

Wanneer zien we dan wel spontane gesprekken en ontmoetingen ontstaan? Wanneer er bijvoorbeeld iemand met een grappig hondje binnenkomt of als de wifi uitvalt. Dan is er een aanleiding om met elkaar in gesprek te gaan; een excuus bijna om even contact met elkaar te maken.

Voor het project Onverwachte Ontmoetingen is er dit jaar in drie bibliotheken door kunstenaars onderzocht of de bibliotheek die ‘hondjes’ zelf kan organiseren. Er is gezocht en geëxperimenteerd met manieren om bij te dragen aan meer verbinding en ontmoeting in de bibliotheek en aan het versterken van de groep bezoekers als gemeenschap.

Design thinking was de methode waarmee gewerkt werd. De grote maatschappelijke uitdaging die aangepakt werd binnen het project was polarisatie. Daarmee past het in het redelijk nieuwe werkveld van social design.

Social design is een ontwerpbenadering die gericht is op het aanpakken van complexe maatschappelijke vraagstukken in samenwerking met de gemeenschap. Een uitgangspunt is dat de gemeenschap zelf de probleemeigenaar is en daarmee ook de expert. Social designers zijn vaak makers, kunstenaars en designers die hun ambacht, mindset en beroepshouding inzetten ten behoeve van zo’n maatschappelijk vraagstuk.

Het uitgangspunt van social design is het in beweging brengen van een complex vraagstuk. Het creëren van beweging geeft ruimte voor nieuwe perspectieven en mogelijke oplossingen. Soms komen deze vanuit de social designer en soms juist vanuit de betrokkenen zelf, omdat ze door de beweging die er gekomen is ook zelf innovatieruimte voelen. Veel social designers maken gebruik van de principes van design thinking. Deze methode kent een cyclus van inleven, definiëren, ideeën genereren, prototypen en doorontwikkelen.

In het project Onverwachte Ontmoetingen betekende dat dat de kunstenaars zich eerst inleefden in het probleem. Willen mensen in de bibliotheek wel contact met onbekenden? Wat houdt ze nu dan tegen? Wat werkt stimulerend? Waar ontmoeten mensen elkaar al op een natuurlijke manier in het gebouw? Welke interacties zijn er en waarover hebben mensen het dan? Dat ‘inleven’ kan op verschillende manieren, van observatie en interviews tot enquêtes.

Na het inleven volgde het opnieuw definiëren van het probleem: is het wel een probleem? Kunnen we de vraagstelling scherper maken, toegepast op deze plek? Vervolgens probeerden de kunstenaars samen met de bezoekers zoveel mogelijk ideeën te genereren, waarna de kunstenaars knopen doorhakten over welke ideeën prototypen werden.

Het werken met prototypen, soms ietwat houtje-touwtje gebouwd, is ook een kenmerk van design thinking. Niet te lang aan de tekentafel blijven, maar in de praktijk dingen testen. Zo komen al gauw de goede ideeën bovendrijven en kan de probleemeigenaar feedback geven. Die prototypen kunnen dan met die feedback vervolgens doorontwikkeld worden of juist de prullenbak in.

In het project Onverwachte Ontmoetingen leidde dat uiteindelijk tot een Biebbingo, een Dagboek van Ons, een VormVanger en een expositie Onder mijn huid. Maar ook tot kleinere experimenten waarbij gezellige zitjes aan de entree en het plein van de bibliotheek toegevoegd werden om de gedragsregels op die plek te veranderen. Deze simpele ingreep opende de ogen van medewerkers voor het feit dat er meer mogelijk was in hun gebouw dan ze dachten. Het gaf een aantal van hen ook de stimulans om zelf met nieuwe voorstellen te komen.

Het project Onverwachte Ontmoetingen is een van de social design-projecten in de bibliotheken van Nederland. Ook in een aantal andere bibliotheken wordt er inmiddels geëxperimenteerd. Het staat nu nog in de kinderschoenen, maar de aanpak en methode ogen veelbelovend om verschillende complexe maatschappelijke vraagstukken aan te pakken in de bibliotheek.

Het uitgangspunt is om de komende jaren ook andere maatschappelijke vraagstukken via social design samen met bibliotheken op te pakken. We gaan – zoals op het congres Informatie aan ZOO – de eerste ervaringen en kennis breed delen en werken aan diverse vervolgen. Dat moet leiden tot een platform voor social design en de bibliotheek. Stichting Samenwerkende POI’s Nederland (SPN) zal hier in Nederland het voortouw in nemen, samen met andere Provinciale Ondersteuningsinstellingen (POI’s) voor de bibliotheken.

> Meer informatie over het project Onverwachte Ontmoetingen en de interventies vind je hier.
> Meer informatie over hoe social design verder gaat in Nederland vind je hier.